Tekism

84 дэх удаагийн “Оскар”-ын эзэд тодорлоо

2012-02-27T00:09:00.003-08:00

“Уран бүтээлч” кинонд бүхэл бүтэн 100 минутын турш нэг ч үг ганхийгээгүй Жан Дюжарден 84 дэх удаагийн “Оскар”-ын тайзнаа “хэлд орж” ийн ярив. “Баярлалаа, би танай оронд хайртай” хэмээн хошигносныхоо дараа Жан албан ёсны хэдэн үг хэлж, эцэст нь тэсэлгүй, хамаг сэтгэл хөдлөлөө франц хэлээрээ илэрхийлсэн юм. Чухам юу гэснийг ойлгоогүй ч “mercy” гэх үг “хөвж” явах шиг болсон шүү. Түүнийг “Оскар” гардана гэдэгт хүн бүр итгэлтэй байсан. Тэгвэл Мэрил Стрип “Төмөр хатагтай” кинонд тоглож байгааг нь, уг кино нээлтээ хиймэгц нь л кино шүүмжлэгчид болоод сонирхогчид Шилдэг эмэгтэй гол дүрийн шагналыг түүнд өгчихсөн байлаа. Энэ ч ёсоор болов. Ийнхүү Мэрил Стрип “Оскар”-ын шагнал гардуулах ёслолд 17 удаа нэр дэвшиж, гурав дахь удаагаа алтан баримал гардлаа. Мэрил анх 1978 онд “Deer hunter” киноны Линдагийн дүрээр “Оскар”-т нэр дэвшсэн бөгөөд 1979 онд “Крамер Крамерийн эсрэг”, 1982 онд “Софиягийн сонголт”-оор “Оскар”-ын эзэн болсон. Тэгвэл 20 жилийн дараа “Төмөр хатагтай”-н дүрээр энэхүү нэр хүндтэй шагналыг гурав дахь удаагаа хүртлээ. Өөрийн тогтоосон дээд амжилтыг эвдсэн нь энэ. Өдгөө 62 настай тэрбээр карьертаа цэг тавих болоогүй шүү гэдгээ Холливудын “Кодак театр”-т цугласан олон зуун одод болоод цэнхэр дэлгэцээр үзсэн тэрбум хүний өмнө баталлаа.

Хэдийгээр Мэрилийн дуулиантай харьцуулах юм биш ч Кристофер Пламмерыг магтах шалтгаан байна. Тэрбээр хорт хавдар туссан ч, энэ бол төгсгөл биш гэдгийг харуулж, өтөл насандаа анх удаа “найз залуу”-тай болж, амьдралдаа дахин нэг сонирхолтой хуудас эхлүүлж буй өвөөгийн дүрийг “Эхлэгчид” кинонд чадварлаг харуулсныхаа төлөө 82 насандаа “Оскар”-ын шагнал хүртлээ. Шилдэг туслах дүрийн эрэгтэй жүжигчнээр шалгарсан Пламмер бүх цаг үеийн “Оскар”-ын хамгийн ахмад ялагч болсон нь энэ.

Октавиа Спенсер. Тэрбээр “Тусламж” киноны дүрээрээ “Оскар”-ын шилдэг туслах дүрийн эмэгтэй жүжигчнээр шалгарч, энэ шагналыг гардсан хоёр дахь Африк, Америк гаралтай жүжигчин болов. Өмнө нь эл шагналыг Вупи Голдберг хүртэж байсан юм. 1996 оноос кино урлагт хүчин зүтгэж яваа Октавиа энэ удаан хугацааны турш нэг ч нэр хүндтэй наадамд нэр дэвшиж үзээгүй, “ногоон”-оороо байсан билээ. Тэгвэл “Тусламж” түүнд “Оскар”, “Алтан бөмбөрцөг”, BAFTA гурвыг зэрэг авчирлаа.

Мишель Хазанавичусын “Уран бүтээлч” кино “Оскар”-ын Шилдэг киногоор шалгарсан хоёр дахь дуугүй кино болов. Өдгөөгөөс 83 жилийн өмнө, 1927 онд “Wings” кино энэхүү нэр хүндтэй шагналын эзэн болж байсан юм. Түүнчлэн “Уран бүтээлч” кино энэ жил “Оскар”-ын дөрвөн гол төрлийн (шилдэг кино, шилдэг найруулагч, шилдэг гол дүрийн эрэгтэй, эмэгтэй жүжигчин) гурвыг нь өөрийн болгож чадлаа. Харин Мартин Скорсезийн “Хюго” кино 11 төрөлд нэр дэвшиж, техникийн талын бүхий л шагналыг хамж, таван алтан барималтай болов.

Тэкист миний бие “Парисын шөнө дунд” кинонд учиргүй их найдлага тавьж байсан ч Вуди Аллен ах маань “Шилдэг эх зохиол” бичсэнээс өөрөөр гавьсангүй бололтой. Ядаж л шилдэг зураглаач, шилдэг дууны найруулга төрөлд ялчих байх гэж горьдсон хэрэг. Тэгсэн, сүүлд хартал аль алинд нь ч нэр дэвшээгүй юм байна лээ. Түүнчлэн 4 настай дүүгийнхээ өмнөөс “Ранго” шилдэг энимэйшн болсонд гүнээ харамсаж байна. Биднийхээр бол “Маша баавгай хоёр” энэ төрөлд гарцаагүй нэр дэвшиж, ялалт байгуулах бололцоотой байсан ч таалал ёсоор болсонгүй. Нэр дэвшсэн кинонуудаас “Гуталт муур”-ыг гайгүй давхих байх гэтэл мөн л явсангүй. Ядаж “Рио” нэр дэвшсэн бол ч.

84 дэх удаагийн “Оскар”-ын тайзнаа гарч, ялагчийг тодруулах үүрэг Холливудын харьцангуй залуу төлөөллүүдэд оногдов. Жишээ нь, Натали Портмэн, Колин Фөрт, Кристиан Бэйл, Сандра Баллок, Том Круз, Пенелопе Круз, Камерон Диаз, Том Хэнкс, Анжелина Жоли, Мелисса Лео, Женнифер Лопез, Гвинет Пэлтроу, Бен Стиллер, Эмма Стоун, Оуэн Уилсон нарыг тайзнаа харахад нэн таатай байв. Гэтэл залуу гэж бодож явсан тэдний ихэнх нь 40 насны босгыг алхаад, зарим нь хэдийн 50 шүргэж яваа юм байна. “Форрест Гамп”, “Чарлигийн сахиусан тэнгэрүүд”, “Борооны хүн”, “Хөвгүүд уйлдаггүй”, “Дурласан Шекспир”, “Оддын дайн”-аар танил болсон тэд үргэлж л залуу юм шиг санаанд буудаг нь сонин юм даа.

Д.Галбаатар: Ерээд оныхон нэг их гайхалтай зүйл бүтээсэн юм биш. Тэд сахилгагүйтэж, үүнийг нь би өгдөөсөн төдий

2012-02-17T22:15:00.000-08:00

Монгол Улсын гавьяат багш, Шинжлэх ухааны доктор, профессор, Д.Галбаатартай ийн ярилцлаа.

-Уран зохиолын шүүмжлэгчид өдгөө “Улаан ном”-д ортлоо цөөрч, байгаа хэд нь ажин түжин байх болж. Таныг бүр сураг алдарсан хүмүүсийн тоонд оруулчихсан байна лээ шүү.

-Уран сайхны шүүмж бичигдэхгүй, бичсэн ч гарахаа байж, шүүмжлэгчид нам гүм байх болсны цаад учир шалтгаан нь эдийн засагтай холбоотой. Урьд шүүмжлэгчид хөдөлмөрийн хөлсөө авдаг байв. Одоо тийм зүйлгүй болсоор удаж байна. Хэн нэгний халтар ном барьчихаад шүүмж бичиж суудаг тэнэг толгой энэ цаг үед байхгүй л болов уу. Тиймээс шүүмжлэгчид онолын болон суурь судалгааны салбарт ажиллаж, аж төрж байна. Энэ нь шүүмжлэгчид байхгүй болсон гэсэн үг биш, бид хэд хэдэн үеэрээ байж л байна.

-Гэлээ ч өнөөдөр та Монголын уран сайхны шүүмжлэлийн салбарын нэртэй төлөөлөгч хэвээр байна. Олигархи гэдэг үгийг хүмүүс янз бүрээр л ойлгож, хүлээн авдаг байх. Төр түмний толгой дээр бус мэргэжлийн салбартаа ноёрхогч гэвэл тийм ч муу утгатай үг биш шиг. Та монголын уран зохиолын олигархи мөн үү?

-2002 онд Токиогийн их сургуулиас буцаж ирэх үед нэг сонинд намайг уран зохиол дахь олигархийн тоонд оруулаад, тэр дугаарыг манай сургуулийн анги танхимд тарааж байсныг санаж байна. Тэгэхээр би албан ёсны олигархи (инээв). Улс төр, бизнесийнхэн шиг луйвар залилан хийдэггүй олигархиуд урлаг, соёл, уран зохиол, шинжлэх ухаанд ч байдаг. Тэд тухайн салбартаа дээд төвшний, нэг ёсондоо ноёлох байр сууринд хүрсэн хүмүүс юм. Миний үеийнхэн буюу С.Байгальсайхан, С.Энхбаяр нар ч онолын салбар дахь олигархи шүү дээ. Гэхдээ хүмүүс “Хөөе, олигархи гуай” гэж нүд чичлэхгүй нь сайхан юм даа. Үг улс төржихөөрөө ийм болдог юм. Надтай уулзахаар өдөрт тав, түүнээс ч олон зочин ирдэг. Тэд бүгд утга зохиолын хүрээнийхэн. Би ийм л нэг олигархи даа.

-Та өнөөдрийг хүртэл ер нь хэчнээн номд өмнөтгөл бичсэн бэ?

-Юу шалиа аж, 20 гаруй л байх. Гайгүй явж буй залуусын номд бичихийг хичээдэг.

-Монголын уран сайхны шүүмжлэлийн салбар өдгөө номд өмнөтгөл бичихээс хэтрэхгүй болж гэсэн яриа яваад байх юм. Үүнтэй та санал нийлэх үү?

-Энэ үнэн. Тийм шалтгааныг нь дээр хэлсэн ш дээ. Уран сайхны шүүмжлэл зогсонги байдалд орсон. Хэн дуртай нь элдэв юм сараачаад шүүмжлэгчид рүү гүйж, магтаалын үг бичүүлнэ. Саяхан болсон МЗЭ-ийн Удирдах зөвлөлийн хурлаар яг энэ асуудлыг хөндөж ярьсан. Шүүмжлэгчдийн бүтээлийг үнэлгээтэй болгох тухай. Нөгөө нэг хүчин зүйл нь бүх сонин сэтгүүл сенсаац хөөж, зар тавиад, тэдэнд уран сайхны шүүмжлэлд гаргах зай талбай байхгүй болсон. Тиймээс шүүмжлэгчид дуугаа хурааж, үзгээ амраан хашрааж байгаа юм, та нар шүүмжлэлийг унагаад үз гэж. Шүүмжлэлгүй уран зохиол бол согтуу, солиотой хүн жолоодсон машин л гэсэн үг. Тийм машин хаана ч онхолдож мэднэ. Монгол уран зохиолыг ачаад оршуулгын газар руу давхиж байж ч мэднэ. Уран зохиол бол тэр үндэстний түүх, соён гэгээрүүлэл нь юм.

-Одоо зохиолчид өөрсдөө гүйгээд л, шүүмж бичээд өгөөч гэж ичих ч үгүй хэлдэг болсон. Тэгэхээр зориод ир сэн хүнийг улайм цайм “балбачихаж” болдоггүй хэцүү ч ажил юм даа. Зохиолч яахав дураараа л бурна, сараачна. Ингэхээр шүүмжлэлийг зориуд үнэ цэнэгүй болгоод байх шиг санагддаг.

-Тийм ч байх. Ихэнх нь магтаалд дуртай. Жишээ нь миний шавь оюутан “Багшаа, би анхны номоо гаргачихлаа” гээд бариад ирнэ. Тэдэнд миний дэмжлэг, нэр хүнд хэрэгтэй байгааг ойлгодог. Тэд өөрийгөө олох гэж алдаж, онож яваа. Би ч багш нарынхаа хүчээр л хүн шүү юм болсон доо. Би шавь нартаа туслах үүрэгтэй. Залуу хүн анхныхаа номыг гаргаж, жин багцаагаа үзэх гэж байхад би өмнөтгөлд нь “Гөлийсөн шаар минь, энэ чинь болохгүй байна” гээд бичвэл сайхан байна гэж үү. Тиймээс энэ бол шавьд гаргаж байгаа багшийн халуун сэтгэл юм. Харин магтаал хүсэгч “насанд хүрэгчид”-ийн хувьд бол хаалттай. Тэдэнд зориулсан бичвэр бол шүүмж юм. Шүүмжлэгчид ямагт үнэний талд зогсдог. Гэхдээ хааяа танилын нүүр халуун гэгчээр “залиас” гишгэх юм амьдралд байлгүй дээ.

-Ингэхээр нэрээ ашиглуулж байгаа таны нэр хүндэд халтай хэрэг биш гэж үү?

-Энд нэг зүйлийг давтаж ярих хэрэгтэй. Номын өмнөтгөл нь шүүмжлэлийн нэг жанр боловч, шүүмжлэхийг урьтал болгодоггүй юм. Голцуу тухайн бүтээлийг хүмүүст танилцуулах, санал болгох, сайхны сэдэл өгөх зорилготой, нэг ёсондоо хөтөч маягийн бичвэрийг хэлдэг. Жинхэнэ шүүмж, шүүмжлэлийн өгүүллүүд нэр хүндтэй, том хэвлэлүүдэд гарч байх ёстой. Тэр хүрээнд хэнээс ч хараат бусаар тухайн зохиолчийн бүтээлийг шүүн, үнэлэх гэсэн үг. Уран сайхны шүүмжид зөвхөн үнэнийг бичнэ. Үнэхээр сайн бүтээл байвал түүнийг тэнгэрт тултал нь магтаж, авах юмгүй номын эзнийг уран зохиолын хаалгаар дахин дахин шагалзаад байхааргүй навсайлгах боломжтой.

Шүүмжлэл нь муушаал бус, үгүйсгэл биш үнэний егөө, шоглол мөн. Энэ нь буян үйлдэж буй хэрэг бөгөөд тухайн хүнийг чадахгүйн зовлонгоос нь ангижруулж буй хэрэг. Гэхдээ ихэнх шүүмжлэгч цөөн тооны зохиолчийг сонгоод, түүний өсөлт, бууралтыг анхааралтай ажиглаж, залж, чиглүүлж, бас судалдаг.

Түүнээс хүн болгон руу нохой шиг боргоод байвал өөрийн итгэл үнэмшилгүй, уран сайхны үзэгдлийг задлан шинжлэх чадваргүйг харуулахаас хэтрэхгүй. Би хувьдаа Д.Норов, До.Цэнджав, Ц.Бавуудорж, Г.Аюурзана, Ж.Баяржаргал, Б.Галсансүхийн ном зохиолд илүү татагддаг. Учир нь бидний үзэл ойлголт ойр төсөөтэй, ойлголцоход амар. Мөн уран зохиолын талаарх мэдлэг, онол сэтгэлгээний чиг хандлага, төвшин ойролцоо учраас бүтээлийг нь мэргэжлийн үүднээс тайлбарлах, ойлгоход хялбар.

-Монголын уран зохиолын ертөнцийн үүд хаалгыг өм цөм өшигчин орж ирсэн ерээд оныхон өнөө цагийн уран зохиолын нүүр царайг тахалж байна. Таныг 1990-ээд оныхныг өлгийдөж, тэднийг цээжээрээ хамгаалсан хүн гэдэг. Тэр нь чухам юу юм бэ, таны нөлөө байсан уу?

-1990-ээд оныхон өөрсдөө л над дээр ирсэн. Цагийн тохироо байсан биз дээ. Намайг Москвагаас ирэхэд хол ойр явж, арай өөр зүйл үзэж, сонссон болов уу л гэж ирцгээсэн байх. Орост ардчилсан хувьсгал болж, тэр үеийг хүртэл оросууд үзэл сурталд баригдмал, барууны философи, уран зохиолоос таслагдмал хэвээр л байсан. Гэхдээ их гүрэн их л байдаг юм байна гэдгийг би хувьдаа ойлгосон.

Бүх салбарын эрдэмтэд нь барууны болон Америкийн дуулиан шуугиан дагуулсан соёл, уран зохиол, шинжлэх ухааны гол чухал бүтээлийг аль хэдийнэ орчуулаад ширээнийхээ нүдэнд хийчихээд цаг өөрчлөгдөхийг хүлээж байсан юм билээ. Богинохон хугацаанд асар их ном хэвлэгдсэн. Үүний нөлөө туяа надад их, бага ямар нэг хэмжээгээр туссан байж мэднэ. Ямар ч байсан надад итгэж, найдаж ирсэн тэдгээр залуус дутуу зэм дэг мэдлэгтэй, хөдлөшг үй ганц үхмэл онолтой хол явахгүй, дэлхийн нийтийн уран зохиолыг ядаж төсөөлдөг байх учиртай гэдгийг л хэлсэн.

Уран зохиол чинь жинхэнэ ид шидийн хүчний бөөгнөрөл, хэзээ ч үхдэггүй амьд үйл явц. Цагийн жамаар олон зүйл өөрчлөгдөж болох ч дэлхий сөнөх хүртэл уран зохиол амьд оршсоор байх биз.

-1990-ээд оныхон анх гарч ирснээ бодвол нэг л мохсон юм шиг харагддаг. Тэдний зохиол, бүтээлийн талаар та ямар бодолтой явдаг вэ?

-Өөдрөг. Монгол уран зохиолд эрх чөлөө, үзэл санааны асар том өөрч лөлт хийсэн залуус. Монгол уран зохиол сонирхолтой, олон тал тай, өрсөлдөөнтэй, хачин сонин болсон ш дээ. Тэдний араас манай сургуулийнхнаас голдуу бүрд сэн “Хөх мэдрэхүй”-нхнээс эх лээд хэчнээн ч олон өнгө төрх, сэтгэлгээ, ур чадварын нарийвчлалтай бүлэглэлүүд бий болов.

1990-ээд оныхон одоо төлөвшсөн. Өөрсдийн байр суурьтай, сэтгэлгээний хэв маяг тогтож, томоохон бүтээл рүү орцгоож байна. Хэсэгтээ л тэднийг та нар дагаж давхихаас өөр аргагүй л болов уу даа. Голлоо гэж бүү бод. Цагийн жам гэж нэг үл дийлдэх хүч буй. Өнөөдөртөө цагийн цааз тэдний талд байна.

-Та болоод таны үеийнхэн ямархуу явна даа. Жаахан гундангуй юм шиг...

-Гундаад байх ч юу байхав. Д.Норов, Д.Төрбат, Б.Цэнддоо, З.Түмэнжаргал, С.Байгальсайхан, П.Баярсайхан, Ц.Түмэнбаяр, О.Содномпил гээд ид л байна даа. С.Дулам багшийн дугуйлангийнхан гээд манаргаж л явлаа. Ш.Гаадамба, Ц.Хасбаатар, Ц.Мөнх, Д.Цэнд, С.Лувсанвандан зэрэг ахмад үеийн шүүмжлэгчид, түү ний дараа үеийнхэн болох Х.Сампилдэндэв, Б.Цэдэв, Д.Оюунбадрах, С.Лочин, Ш.ЦэндАюуш нар надад маш их итгэл хүлээлгэсэн.

Багш шавь, ах захын ёсоор дэмжиж байсан нь өдий зэрэгтэй явахын үүтгэл шалтгаан байлаа. Энэ хүмүүсийн ачийг би тэдэнд өөрсдөд нь хариулж барахгүй ч өөрөөс минь үг сонсдог шавь нартаа дамжуулан өгөхийг л хүсдэг. 1990-ээд оныхон нэг их гайхалтай зүйл бүтээсэн юм биш, тэд “сахилгагүйтэж”, үүнийг нь би жаахан “өдөөсөн”. Тэд жамаараа өсөж, өндийсөн. Сахилгагүйт, чөлөөтэй сэтгэ, өөрсдийгөө нээ, бодож байгаа зүйлээ чөлөөтэй илэрхийл, ном үз л гээ биз дээ.

2000 оныг хүртэл тэднийг нийгэм тийм ч таатай хүлээж аваагүй. Хэдэн хөөрүү сагсуу юмнууд, эдний зохиол гэж юу байдаг юм гэх янзтай хандаж байх шиг санагдаж байсаан. Одоо бол тэднийг уншигчид хүлээж байна. Ж.Баяржаргал, Б.Галсансүх, Х.Чилаажав, А.Эрдэнэ-Очир, Ц.Бавуудорж, М.Уянсүх, Д.Энхболдбаатар, Ц.Хулан, Г.Аюурзаныг хүлээхг үй гээд яах юм бэ? Уран зохиол мөнхийн боловч нэг үеийнхэн гэдэг цаг хугацааны үзэгдэл, тодорхой цаг хугацааны дараа уран бүтээлчид аяндаа өөрсдийгөө давтаж эхэлдэг.

Тэгээд хуучирдаг. Зарим нь үлдэнэ, зарим нь мартагдана. 1990-ээд оныхон одоо өндөрлөгт гарсан. Тогтонгишиж, сахилгаг үйт лээс илүү ухаан нь түлхүү болж. Энэ цэнэгээрээ тэд ахиад 10-20 жил явна. Гэвч 1990-ээд оныхонд дахин тэсрэлт хийх боломж тохиолдохгүй.

Харин танай үеийнхэнд сахилгагүйтэл үнэхээр алга. 1990-ээд оныхон гарч ирсэн тэр төвшнөөс илүү өндөрт нисэх магадлал бага. Магадгүй уянгын тал руу гүнзгийрэх, сэтгэлийн ертөнцөд хүнийг шинжлэх, үүнийгээ уянга сэрлийн, мэдрэхүйн шинэ орон зай руу чиглүүлбэл амжилт ол но. Нэг ёсондоо 1990-ээд оныхны уриа тунхаг болгож, бодож мөрөөдсөн зүйл нь уран бү тээлийн практикт та най үеийнхэнд өвлөгдөн, жин хэнэ ёсоор биеллээ олох магадлалтай.

Яруу найрагт Д.Нацагдоржоос Б.Явуухуланд, Б.Явуухулангаас Б.Лхагвасү рэнг дамжин 1990-ээд оны залуучууд нэг том тэсрэлт хийсэн. Үүнийг гардан хийгчид нь 1990-ээд оныхон. Тэдний тавьсан замаар та нарт жинхэнэ урлагийн эрх чөлөө нээгдсэн.

-А.М.Горькийн нэрэмжит Утга зохиолын дээд сургуулийг төгсөж ирэхдээ та мэргэжлийнхээ хувьд өөртөө ямар зорилго тавьсан бэ?

-Би 1983 онд их сургууль төгсөхөд манай тэнхимийн эрхлэгч С.Лувсанвандан, орлогч эрхлэгч С.Дулам багш нар багшлах санал тавьсан. Тэр үед Боловсролын яам томилолт өгдөг, Сайдын зөвлөлийн хурлаар орж байж багш болдог байлаа. Гэвч ямар нэг ойлгомжгүй учир шалтгаанаар би МУИС-д биш, Ховдын багшийн дээд сургуульд томилогдсон. Хэрэв би тэр хурал номоороо болж, МУИС-д багшлах болсон бол Москвагийн Их Сургуулийн онолын тэнхимд нэг жил уран зохиолын онол, ном үзэж, улмаар Горькийн сургуульд сурах хувь дутах байсан юм билээ.

Миний энэ аялал надад асар их юм ойлгуулсан. Төгсөж ирээд Их сургуулийн гудамжаар алхаж яваад С.Дулам багштай таарахад Утга зохиолын тэнхимд чиний орон зай байна гэсэн. Би ч их баярласан. 1991 оноос хойш тэнхимдээ ажиллаж байна. Зорилгын тухайд би ганц л юм хийж чадах юм байна гэдгээ ойлгосон. Онолын талын юм нэлээд үзэж, уран зохиолын өвөрмөц ертөнц, олон үндэстний зохиолчидтой хэдэн жил хамт аж төрсөн учраас онол болон практикийн зохих мэдлэгтэй болсон. Түүнийгээ залууст багшлаж түгээх зорилго байлаа.

-А.М.Горькийн сургуульд сурахаас өмнөх уран зохиолын талаарх бодол, төсөөлөл тань төгсөөд Монголдоо ирэхэд өөрчлөгдсөн байв уу?

-Уран зохиолын хувьд Орос, Монгол нэг л онолтой байсан. Гэхдээ М.Горькийн сургууль өвөрмөц, жинхэнэ утга зохиолын сургууль. Миний сурч байсан үед Орост хувьсгал дэгдэж, өнөө Цагаан ордны хамгаалалт, энэ тэр буудалцаан болж бид ч хөл хөөрцөг болж явлаа. Зөвлөлтийн Бүх Холбоотын Зохиолчдын Эвлэл задарч, профессор В.И.Гусев гэдэг мундаг багштайн хувьд уг хуралд оролцож байсан. Тэр задралын дараа түрүүн хэлсэнчлэн гаднын олон бодролтой танилцах боломж нээгдэж, түүний нөлөө, туяа надад тусаж байх магадлалтай.

-МУИС-ийн Утга зохиолын тэнхим 30 жилийн ойн босгонд тулав. Түүхэн хөгжлийнх нь нэлээдгүй хэсэгт та энэ тэнхимд ажилласан, одоо ч хамт байна. Монголын зохиолчдын нэлээдгүй хэсэг энэ тэнхимтэй ямар нэг сэжмээр холбогдсон байх?

-Миний багцаагаар бол Монголын зохиолчдын тал хувь нь МУИС-ийн Утга зохиолын дугуйлантай холбогдоно. Да, Ри, Га, Ха, Мө багш нарын үед манай тэнхим хэл шинжлэлтэйгээ хамт байсан. Зөвхөн утга зохиолын ангиас гэж байгаа хэрэг биш, Утга зохиолын оройн дээд сургуулийн төгсөгчид, бусад факультетэд суралцагчид, гаднаас ирэгсэд, монгол хэлний болон утга зохиол судлалын ангийнхан ч хамрагдана.

1981 оны намар намайг III курсын оюутан байхад манай тэнхим байгуулагдаж, эрхлэгчээр доктор С.Лувсанвандан, орлогчоор С.Дулам багш ажиллаж, Ч.Дагвадорж, Ж.Төмөрхуяг, Ч.Билигсайхан гээд багш нар ажиллаж байв. Ж.Төмөрхуяг багш 1990-ээд оныхныг оюун санааны хувьд цэнэглэхэд их үүрэг гүйцэтгэсэн хүн дээ. Манай тэнхим ерөнхийдөө судалгааны тал руугаа илүү.

Одоо домог зүй, соёл, хүн судлалын чиглэлээр шинжлэх ухааны доктор С.Дулам багш, уран зохиол, сэтгүүл зүйн туурвил талаас доктор До.Цэнджав, Д.Батжаргал, аман зохиолын талаас доктор Г.Нандинбилэг, орчин үеийн уран зохиолоор доктор Г.Галбаяр, С.Дашдэжид, эртний уран зохиолоор доктор Б.Хишигсүх, докторант Г.Нарантунгалаг нар мэргэшиж дээ. Шавь нараа зөвхөн багшийн замыг хөөлгүй, уран зохиолын сайн түүхч, онолч, шүүмжлэгчид болоосой гэж би хүсдэг.

-Таныг уран зохиолын онолын томоохон толь бичиг бүтээж байгаа гэж дууллаа. Энэ ажлын явцын талаар сонирхуулахгүй юу?

-Өмнө нь би “Уран зохиолын онолын нэр томъёоны тайлбар толь” бичиж, нэмэн засварлаж дөрвөн удаа хэвлүүлсэн. Одоо барууны уран зохиолын онолын томоохон урсгал, чиглэлийн онолын үндсэн ойлголт, нэр томъёог багтаасан нэвтэрхий толь бичиж дууслаа. Дэлхийн томоохон их сургуулиуд өөрсдийн нэрийн онолын нэвтэрхий толь бичигтэй байдаг. Ер нь алив сургууль гэдэг нэг том дэг шүү дээ. Манай тэнхим ч өөрийн дэгтэй. Тэгэхээр МУИСийн МХСС-ийн нэрийн толь байх болно.

-Та уран сайхны шүүмжлэл, онолын судалгааны их ажлынхаа зайгаар шүлэг, зохиол бичих гэж оролдож байв уу?

-Үгүй. Би багадаа хааяа шүлэг бичих гэж оролдож байсан юм байна. Энэ миний мэргэжил, хоолоо олж идэх салбар биш байсан учраас орхисон. Одоо харин туульсын зохиол бичмээр бодогддог. Энэ нь хүнд, урт удаан хугацаа шаарддаг, залхуу хүрэм ажил. Хэзээ нэгэн цагт тэтгэвэрт суухаараа л бичиж үзнэ дээ. Гэхдээ байдаг нэг зохиол биш. Би ВГИК (киноны дээд сургууль)-ийн оюутнуудад хэд хэдэн кино зохиол бичиж өгч байсан удаатай. Болмоор юм байна лээ.

-Уран зохиолын ертөнцөд тэсрэлт болохуйц зохиол бичнэ гэж үү?

-Тэсрэлт ч юу байхав, миний насны хүн тэсрээд хаа холдохов. Гэхдээ хааяа нэг дэлбэрч байхад болохгүй нь юу байхав.

Өрнөдийнхөн рациональ сэтгэлгээнээсээ уйджээ

2012-02-15T23:36:00.000-08:00

...Эхлэлээс өрнөл хүртэл нэг хэвийн амьдрал дундаа бид хэчнээн хором, мөчийг туучин өнгөрдгийг хэн мэдлээ. Гэвч энэ зуур нэг агшин, энгийн харилцан яриа, санамсаргүй учралуудаас торж үлдсэн хэдхэн мөр бүх л бүтэн амьдралын үнэ цэнтэй дүйх хэмжээнд хүрч өндөлздөг нь гайхмаар. “Шинжлэх ухааны хөгжил, одоо цагийн сайн муу бүхий л үйл явдлуудын үр дүнд хүнд иррациональ сэтгэлгээ чухаг хэрэгтэй байсныг өрнөдийнхөн одоо л ойлгож эхэлж байна. Өдгөө бид тэдний соёл руу хуйларч байгаа нь буруу биш ч өөрийнхөө уураг тархиар аливааг бодож, боловсруулах нь түүнээс чухал гэдгийг сая явахдаа илүү хурц мэдэрлээ”. Бидний ярилцлагын дараа дээрх хоёр өгүүлбэр ой ухааны минь гүнд шингэж үлджээ. Бид гэдэг нь Шинжлэх ухааны доктор, профессор, Монгол Улсын Шинжлэх ухааны гавъяат зүтгэлтэн С.Дулам, Хэл бичгийн ухааны доктор Г.Нандинбилиг болон миний биеийг хэлж байгаа хэрэг. Одоо хэдийнэ талийж одсон цаг хугацааны турш бид ийн ярилцсан юм.

-Санхүүгийн хямралд өртөж, зээлжих зэрэглэлээ нэг шатаар бууруулсан францчууд бүх нийтээрээ бүсээ чангалахаар “тохирсон” хэрнээ хаа холын Монголоос хоёрын хоёр эрдэмтэн урьж аваачих нь тэдэнд чухам ямар хэрэгтэй байсан юм бол?

С.Д: -Соёлын торгон мөн чанар болох рациональ, иррациональ сэтгэлгээгээ алдаагүй нь монголчууд юм байна гэж тэд харжээ. Тиймээс энэ хүмүүсийн үгийг сонсох хэрэгтэй гэсэн бодол төрсөн байна. Францчууд оюунлаг хүмүүс учраас шинэ мэдлэг, мэдээлэл хүлээж авахыг бүхнээс эрхэмлэдэг. Тэд нэгэн үе рациональ сэтгэлгээгээр бүхнийг тунгааж, хэрэггүй гэснээ хаяж, гээж явсаар тодорхой нэг хязгаарт хүрсэн хойноо тойрч явах гээд алдаа гаргасан зүйл байна уу хэмээн тэмтэрч эхэлсэн байх юм. Жишээ нь, бидний очсон Турын их сургуульд францын түүх, соёл, тэр дундаа идээ ундааны соёлыг тусгайлан судлах ЮНЕСКО-гийн түшиц тэнхим (Chaire UNESCO) байгуулсан байна. Энэ соёлын өвөө ЮНЕСКО-д саяхан бүртгүүлсэнтэй холбоотой юм байна л даа. Францын суут зохиолч Франсуа Раблегийн “Гаргантюа ба Пантагрюэль” зохиолд энэ орны идээ, ундааны соёлын талаар дэлгэрэнгүй гарч байдгийг уншигчид санаж байгаа байх. Тэдний хувьд монголчууд идээ, ундааныхаа соёлыг хэрхэн үздэг, таван өнгө идээ, ундаа гэдэг нь чухам юу вэ, тэр нь монголчуудын ураг төрлийг хэрхэн бэлгэддэг талаар ярихаар содон соргог сонсогдсон байх. Тараг бол эхийн тал, нагацын ургийг, айраг бол эцгийн тал, авгын ургийг бэлгэддэг гэхлээр тэдэнд гайхалтай санагдсан аж. Тахианы мөч, хонины хаа тэдний хувьд ураг төрлийн бэлгэдэлтэй ямар ч хамааралгүй. Лекцийн дараа нэгэн докторант залуу “Бид өөрсдийгөө энэ дэлхийн хамгийн соёлтой хүмүүс гэж итгэж явсан. Гэтэл таны лекцийг сонсоод монголын соёл биднийхээс илүү уран тансаг юм байна гэх сэтгэгдэл төрлөө” гэж хэлсэн.

-Лекц сонсож буй хүмүүст гарал үүсэлтэй холбоотой ялгаа гарч эхлэхээр ямар нэгэн өөрчлөлт ажиглагдах юм уу?

С.Д: -Турын их сургууль 22000 оюутантай, байгалийн шинжлэх ухаан, нийгэм, хүмүүнлэгийн бүхий л салбарыг багтаасан том сургууль. Тэнд нь Нобелийн шагналт эрдэмтэд ч хичээл заадаг юм байна. Тус сургууль ЮНЕСКО-гийн түшиц тэнхим (Chaire UNESCO) гээчийг байгуулаад, францын идээ, ундааны соёлыг авцалдуулж судлахаар гадаадын профессоруудыг урьж хичээл заалгаж байгаа бөгөөд анхных нь бид боллоо. Үүнийг “Рабле сан”-гаас санхүүжүүлсэн. Тэгээд энэ түшиц тэнхмийнхээ гадаад гишүүн болгож байна гэж нэг мэргэжлийн зурагчин бүсгүй хуучин хотод өдөржин зураг авлаа. За, харин барахгүй ажил чинь тэр байна юм лээ дээ. Таван зуун зураг аваад, нэгийг л сонгох юм гэнэ. Тэр нь таван зуун еврогийн үнэтэй юм гэнэ. Топ моделийн зовлонг тэгэхэд л сайн ойлгосоон. Бид Турын их сургуулийн магистр, докторын түвшний оюутнуудад соёлын антропологи, бэлгэдэл зүйн цуврал лекцүүд уншлаа. Тэр дундаас тэдний нэлээд сонирхож буй зүйл нь монголчуудын идээ, ундааны соёл байсан. Бүр товчлоод хэлэх юм бол тэд бэлгэдэл зүйн учрыг ухаарах гэж урьд өмнөхөөс илүү эрмэлздэг болсон байна.

- Лекцээ тэгээд ямар хэлээр уншиж байв?

С.Д: - Франц хэлээр л уншилгүй, өөр ямар хэлээр унших вэ? Одоо чинь орчуулагчтай лекц уншдаг үе өнгөрсөн шүү дээ. Хүний хэлээр унших болохоор бэлтгэл их хэрэгтэй, ер нь зав зайгүй байсаар байгаад өнгөрсөн. Тэдний нэг удаагийн лекц нь гурван цаг үргэлжилдэг болохоор бүүр ч амаргүй.

- Франсуа Раблегийн их сургуулиас өөр газар лекц уншив уу?

С.Д: - Нэг нэгнээсээ дам сонссон юм байлгүй, Парисын ойролцоо байдаг Реймс хотын Урлаг, дизайны дээд сургууль урьж лекц уншуулсан, тэхдээ хоёрхон өдрийн дотор 12 цагийн лекц унших болоод ядарч байсан шүү. Яахав нэг шинэ хот үзэх хүсэлдээ хөтлөгдөөд зөвшөөрчихсөн юм.

-Тур бол Францын соёл, оюун санааны хар хайрцагны бодлого нь оршдог хот гэдэг. Бас бидний мэдэхээр Декарт, Рабле, Оноре де Бальзак, Пьер де Ронсар нарын төрсөн нутаг байх аа.

Г.Н: -Францын тусгаар тогтнол 800 гаруй жилийн түүхтэй бөгөөд тэд өөрсдийгөө өрнийн соёл иргэншлийн өлгий хэмээдэг. Орчин үеийн ардчилал, бүгд найрамдах ёс гэдгийг хувьсгалаар байгуулсан анхны улс шүү дээ. Энэ дотроо Тур хот нь байгалийн гоо сайхан, аялаг тухлаг байдлаараа гайхагдсан учраас Францын бүхий л үеийн хаадын орд, шилтгээн байдаг юм билээ. 16000 гаруй шилтгээн байдаг гэсэн шүү. Мөн Сэргэн мандлын үеийн агуу зохиолч Франсуа Рабле гарч ирснээр Латин хэлт соёлоос цэвэр франц хэлт уран зохиол үүсэх өлгий болсон газар хэмээдэг. Түүний зохиол гарснаас хойш л франц хэл утга зохиолын хэл болж бүрэлдсэн байдаг. Тур хот цэвэр франц хэл, аялгууны өлгий гэдэг утгаараа бидний сонирхлыг их татсан.

Францчуудад зохиолч, уран бүтээлчдийнхээ нэрээр гудамж, талбай үйлчилгээний газруудаа нэрлэх үзэгдэл нийтлэг байдаг. Харин биднийг Турт очиход Леонардо Да Винчийн нэртэй ресторан, байшин, барилга олон тааралдсан нь содон харагдаж байсан. Тэгсэн чинь энэ нутагт Леонардо Да Винчийн амьдралын сүүлчийн жилүүд өнгөрсөн юм билээ.

-Рациональ сэтгэлгээнээсээ уйдсан францчуудад түүх соёл, аман зохиолоо эргээд тэмтрэх, ямар нэг сэдэл төрүүлэх зүйл үлдэж үү. Энэ санаа таны “Хүмүүний сүйрэл” цуврал өгүүллээс ч цухалзаж байсан санагдана.

С.Д: -Рациональ сэтгэлгээ тэртээ тэргүй хүн төрөлхтөнд өгөх юмаа өгсөн ч, авах юмаа аваад арилчихжээ. Аваад арилсан тэр юман дотор нь иррациональ сэтгэлгээ, байх ёстой зүйл нь байсныг тэд анзаараад, дахин үгүйлж эхэлсэн байна. Монгол соёл бэлгэдлийн олон үелэл шатлалтай гэдгээрээ тэдний анхаарлыг гойд татаж байна. Гэтэл энэ нь тэдний соёлд бараг байхгүйтэй адил болжээ. Хэрэвзэеэ байвал дурсамж төдий, хааяа нэг “Библи”-ээсээ иш татаж юм яривал ярина. Язгуурынхаа үнэт зүйлийг мартаад, үүний орыг техник, технологи эзлээд хүн гээч амьтан машин болох янз руугаа оржээ, тэнд. Хүний оролцоогүй юмс олширч, ихэвчлэн машинтай харилцах болж. Бэлгэдэл, цээр ёс гээч нь энэ “машинжсан” нийгэм дотор хүмүүний мөн чанарыг хадгалах, үл мэдэгдэх “х, у” амин дэм байжээ гэдгийг би илүү сайн ойлгосон. Тэд биднээс юм дуулах гэж хүсээд, тэрхүү алдагдсан соёл руу нь бид дөхүүлж өгөх хэрэгтэй юм байна гэдгийг ойлгосон.

Г.Н: -Дээр хэлсэнчлэн тэд мөнөөх рациональ сэтгэлгээнийхээ дагуу аман зохиолоо хайхрахгүй байсаар “алдагдсан иргэншил” (civilization perdu) болгочихсон. Өдгөө эргээд “Гаргантюа ба Пантагрюэль”-ээсээ л аман зохиолтой холбогдох зүйлсээ дурсан санагалзаж байдаг юм билээ. Рабле нь нутгийн аялгуу, аман соёл, грек, латин, итали хэлний хэлц хэллэг зэргээр франц хэлний найруулга болон үгсийн санг баяжуулж, өгүүлэлт зохиолын хэлийг бүтээсэн бол, яруу найрагч Пьер де Ронсар “Мичид” бүлгийн анд нарын хамт францын яруу найргийн хэлийг бүтээсэн гэдэг. Ийнхүү өгүүлэлт зохиол болоод, орчин үеийн яруу найргийн хэл нь хоёулаа Тур хот, тэндээс төрсөн зохиолчидтой холбоотой болохоор бас ч гэж соёл, түүхээсээ бүрмөсөн тасарчихаагүй дээрээ санагалзаж буй нь зүйн хэрэг. Францын гүний нутаг болох Турыг үе үеийн дайн тулааны үед хамгаалж үлддэг, хар хайрцагны бодлого нь эндээ байдаг бололтой, цэвэр франц хэл нь, цэвэр франц соёл, хаадын шилтгээн нь энэхүү өлгий нутагтаа байдаг юм билээ. Мөн Декартыг бид дурдахгүй өнгөрч болохгүй байх. Тэрбээр өмнө нь латин хэлээр бичдэг байсан философийг франц хэлээр анх бичсэн хүмүүсийн нэг. Харин Бальзакын хувьд түүнийг нутгийнхан “Наполеоны зэвсгийн хүчээр европыг эзлэх санаархлыг О.Бальзак бийр бэхийнхээ хүчээр биелүүлсэн хүн” гэлцдэг юм билээ.

-Тур хот руу явахаасаа өмнө ямар “асуулт”-д хариу авахаар зэхсэн байсан бэ?

Г.Н: -Би уран зохиол заах аргын хичээл зааж, дунд сургуулийн сурах бичиг бичдэг учраас хичээлийн дидактик, сургалтын арга зүйтэй холбоотой зүйлсийг ажиглан харж, тэр чиглэлээр хүмүүстэй уулзахыг зорьсон. Тэндхийн их, дээд сургуулийн сургалт их чөлөөтэй, элдэв бүртгэл, хар данс байдаггүй хэрнээ лекцийн танхим нь үргэлж пиг дүүрэн байдаг. Зөвхөн оюутан ч гэлтгүй настай хүмүүс ч сонирхож, сууж байхыг харсан. Бүгд Wi-Fi ашиглан лекцийн туршид яригдаж байгаа зүйлсийг тэр дор нь “Google”-ээс хайж олоод, харьцуулж үзээд, асуулт асуух гээд гар нь гозолзоод л суудаг юм билээ. Хичээл дуусангуут монгол профессорын хичээл ийм ийм боллоо гээд декан, тэнхмийн эрхлэгчиддээ и-мэйл биччихдэг юм билээ. Тэхлээр бидний хэлдэгээр цээжний бангаар туугаад байж болохгүй юм билээ. Харин сүүлд нь сургуулийн удирдлагууд хүлээн авч уулзахдаа хичээл заалгасан оюутнууд маань монгол профессор урьсныг талархсан, сургуулийн вэбэд лекцийг нь дахин байршуулж өгөхийг хүссэн хүсэлтээ ирүүлснийг бидэнд дамжуулж өгсөн. Харин дунд сургуулийн сургалт нь хүүхэд бүрийн онцлогт тааруулахыг чухалчилдаг бөгөөд хүүхэд бүр өөрийнхөө түвшинд л мэдлэг олж авахыг илүүд үздэг нь анзаарагдсан. Жакыг Жантай юмуу, Батыг Доржтой заавал адилхан болгох гэхгүй, харьцуулж уралдуулахаас зайлсхийсэн хүүхдийг урамшуулан хөтөлсөн харилцаа нь онцгой санагдсан.

-Энэ бүх гайхамшиг дунд байгаа хүмүүс нь чухам ямар вэ. Тэд түүхээ яаж хадгалж үлдсэн нууц руу нь өнгийж үзэв үү, та?

Г.Н: -Тэндхийн шилтгээнүүдийг үзэж явахад XV, XVI, XVII зууных гэнэ. Шенонсо дахь хатдын шилтгээн, Амбуаз дахь хаадын шилтгээн гээд бүгд цэцэрлэгтэй, жирийн айлын хаус ч цонхон доороо сарнайн буттай. Бид ямар нэг байшингийн хажууд цемент л байх ёстой мэтээр ойлгодог байтал тэнд үгүй аж. Жишээ нь, Леонардо Да Винчийн шилтгээний гаднах цэцэрлэг сэргэн мандлын үеийнх гэж байсан. Тухайн үед эл цэцэрлэгийг яаж байгуулсан, яг тэр өнгө төрхөөр нь арчилж, хэв маягийг нь алдалгүйгээр өнөөдрийг хүргэсэн байна. Энгийн нэг цэцэрлэгийг ийн хадгалж байгаа юм чинь бусад зүйлийг хэрхэн нандигнадаг нь тодорхой. Тэд юм бүхнээ өөрчлөлгүйгээр тухайн цаг үеийн түүхийг харуулах зорилгоор хадгалж үлдээд, үүгээрээ жуулчдыг татаж байдаг. Тур хотод хэддүгээр зууных гэдгийг нь ч хэлж чадамгүй, нүхэн гэрүүд байхтай таарсан. Уулыг нүхлээд хаалга, цонх гаргачихсан, үүнд нь өдгөө ч хүмүүс амьдардаг төдийгүй Францын хамгийн үнэтэй ресторануудын нэг нь байж байх жишээтэй. Олон зууны өмнө жирийн хүний амьдарч байсан байшин сууц ч өдгөө жуулчдын заавал үзэх ёстой зүйл болон хувирсан байх юм.

Леонардо Альпийн нурууг давж, илжигний нуруун дээр “Жоконда”, “Сент Анна”, “Сент Жан Батист” хөргүүдээ ачаад I Франсуа хааны урилгаар Францад ирж суурьшсан байна. Дэлхийн хүмүүс өнөөдөр “Жоконда”-г үзэх л гэж Францад ирдэг, Луврт очдогийг хэн бүхэн мэднэ. Тэгэхэд хааны гаргаж өгсөн Кло Люсе шилтгээн өдгөө ч тэр хэвээр байх бөгөөд дотор нь Леонардогийн ажлын өрөө, унтлагын өрөө, бичгийн ширээ цөм янзаараа байж байсан. Бүр АНУ-ын IBM компанийнхан очоод Леонардогийн хар зургуудыг ашиглан бүтээлүүдийг нь биежүүлж, тусгайлан үзүүлж байдагюм билээ.

-Та бүхэн өмнө нь Францад цөөнгүй удаа очиж байсан байх. Сэтгэл гэдэг хувирамтгай эд болохоор яг адилхан зүйлээс өөр өөр мэдрэмж авдаг байх. Сая тэндээс ямар шинэ санаа тээж ирсэн бэ?

Г.Н: -Уран зохиолын дидактикт юуг шинээр оруулбал дээр вэ, хүүхдэд урлаг, уран зохиолыг танин мэдүүлж, өөрөө мэдлэг бүтээлгэх дидактикийг сурах бичгээр нь дамжуулж, нэвтрүүлэх санаа төрсөн. Мөн хүн төрөлхтөн өөрсдийнхөө соёл, оюуны баялгийг яаж хөгжүүлдэг вэ, соёлын аж үйлдвэрлэл гэж юуг хэлдгийг ажиглах гэж оролдсон.

-Гадагшаа яваад ирэхэд эх орноо, дасал болсон бүхнээ өөр өнцгөөс харж эхэлдэг, тийм үү?

Г.Н: -Хүмүүсийн харилцааны онцлог чухал л даа. Францад бүхий л хүмүүс найрсаг харилцаан дунд оршдог. Гэтэл Орост ирэхэд орос авгай нарын дуу чангараад, илүү тушаах янзтай болж ирнэ. Харин Монголын нисэх дээр буухад түүнээс ч илүү аашилж, зандраад, биеэрээ түлхэлцээд эхэлж байгаа юм. Бид соёлтой харилцааг уран зохиолын хичээлээр дамжуулан хүүхдүүдэд заах хэрэгтэй юм байна. Манайхан уран зохиолын сургалтад “хүмүүжүүлэх” гэх үгнээс айж зугатаад “төлөвшүүлэх” гэдэг үгээр орлуулсан. Гэтэл төлөвшүүлэх гэдэг нь тэр хүнийг дахин бүтээх тухай асуудал. Францын сургалтад бол хүний харилцааг л чухалчилдаг байна. Тухайн хүүхэд хэн болох нь гэр бүлийн үнэт зүйлийн хүрээний асуудал болохоос биш түүнийг эвдээд бүхнийг адилхан болгох нь эцсийн зорилго биш юм.

-Тэгвэл одоо эсрэгээр нь харцгаая. Францын соёлд сөрөг, зарим талаараа биднийхээс дутуу зүйл ажиглагдав уу?

Г.Н: -Луар голын наана, цаана хуучин, шинэ Тур хот бий. Манайхтай адилаар байшингуудын хаалга нь хаашаа л бол хаашаа харсан байрлалтай. Анх очсон өдөр бүрхэг өдөр таараад, бид баруун зүүнээ ч ялгахаа больсон. Тэгээд нутгийн хүнээс хойт зүг хаана байгааг асуухад тэр мэдэхгүй гэсэн. Энд удаан жил амьдарсан хэрнээ зүг хаашаа байхыг өнөө хэр мэдэхгүй, бүр энэ тухай бодож ч байгаагүй тухайгаа хэлж, хойт зүг хаана байх нь нүүдэлчний юм уу, далайчинд хамаатай асуулт байх гэж билээ. Гэтэл монгол хүний хувьд зүгээ мэдэхгүй байх нь ухаан санаанд багтамгүй, байж боломгүй зүйл шүү дээ. Хөл толгойгоо алдснаас өөрцгүй. Тэгэхээр өөрсдөө төдийлэн анзаарахгүй байгаа олон чухал үнэт зүйл бидэнд их байгааг энэ төдийгээр хариулж болно.

-Энэ бүхний эхлэл рүү эргээд очъё. Рациональ сэтгэлгээнээсээ уйдаж эхэлсэн тэдний “алдаатай” соёл руу өдгөө бид бүр илүүгээр тэмүүлж байгааг та бүхэн юу гэж үзэж байна вэ?

С.Д: -Хүн төрөлхтний соёлд тэдний бүтээсэн бүхнийг бид ер үгүйсгэхгүй. Харин дагалдаж, хосолж явах ёстой зүйл нь тэдэнд дутсан байна гэсэн дүгнэлт би хувьдаа хийж байгаа юм. Хэдийгээр Франц улс, франц соёл иргэншил, урлаг, уран зохиол миний зүрх сэтгэлд эрхэм хүндтэй байр эзэлдэг ч би бүх зүйлд нь шүүмжлэлтэй ханддаг. Өнөөдрийг хүртэл явж ирсэн тэр рациональ буюу картезиан сэтгэлгээг нь би “Хүмүүний сүйрэл” цуврал бодролдоо хэдхэн хоногийн өмнө шүүмжилж бичсэн байсан. Тэгтэл харин тэр сэтгэгчийг төрүүлсэн нутагт нь “Би сэтгэж байгаа учраас оршиж байна” (лат. cogito, ergo sum) хэмээх бичигтэй хөшөөнд нь очдог байна шүү. Миний бодлоор би сэтгэж байхдаа төдийгүй, мэдэрч байхдаа ч оршин байдаг, тансаг билиг минь тасраагүй л бол оршин байдаг. Францын соёлд бидэнд хэрэгтэй зүйл их байна. Өнөөдөр бидний их юм болгоод байгаа ардчилалыг тэд сонгодог маягаар бүтээсэн. Өөр газрууд харин буруу тийшээ авч давхисан байж магадгүй. Хүний харилцааны асуудал бүр шийдэгдсэн. Бүх хүн бие биедээ баяр, хөөр, инээмсэглэл бэлэглэнэ гэсэн дадал зуршилтай байдаг. Гэвч бид аливааг өөрийнхөө бодол, сэтгэлгээ, уураг тархиар сээж, шүүн тунгааж хандах хэрэгтэй. Тэр үүднээс үзвэл, бэлгэдэлт сэтгэлгээ, тэр дундаа монгол бэлгэдэл зүй бол алдаж гээж болшгүй үнэт зүйл юм байна. Аналитик сэтгэлгээгээр үзэхэд ямар ч утга учиргүй юм шиг, хэрэггүй юм шиг санагдах тэр зүйл маань харин хүмүүнийг хүмүүн болгож, хүмүүнийг машин болгох, машины эд анги болгохоос сэргийлдэг зүйлс байсан юм билээ. Францчууд угийн оюунлаг хүмүүс болохоороо үүнийг ойлгон сэхээрсэн байна.

Г.Н: -Бид өдгөө бас ч гэж аман зохиол, утга соёл дундаа амьдарч байна. Харин тэд үүнийгээ алдчихаад, нөгөө л Ф. Рабле, О.Бальзак гэх эрт үеийн суутнууддаа нялзаах маягтай байдаг. Эргэн тойрондоо буй бүхний амин сүнсийг мэдэрч, эд зүйлсдээ ч гэсэн энэ мэтээр хандах нь маш үнэт баялаг юм шүү дээ. Жишээ нь, Францын соёлд орон дээр малгай тавьж болохгүй гэсэн хорио цээр байнаа. Яагаад ингэдэг вэ гэхээр хэн ч мэдэхгүй. Гэтэл монгол соёлын хорио цээр бүхэн өөрийн гэсэн тайлал тайлбартай, үүнийг нь захын чавганц хэлж суудаг. Энэ нь бидний хувьд бахархал мөн. Бас тэнд байхдаа нэг сонирхолтой зүйл ажигласан. Францчууд оройн хоолон дээр соёл, урлаг, уран сайхны мэдлэгээ хуваалцсан өргөн яриа өрнүүлдэг. Хоол идэх нь гол биш, харин үүнд хэнийг урьж авчирвал өнөөдөр ямар сэдвээр ярилцаж, шинэ мэдээлэл авч, танин мэдэхүйгээ нээх вэ гэдэгт анхаардаг. Энэ нь маш сонирхолтой бөгөөд ярилцагчид нэг сэдэвт зохиол биччих гээд, том том нээлт хийчих гээд л байх жишээтэй. Монгол соёлд хууч хөөрөх ёс гэж бий. Айлд орж хууч хөөрнө гэдэг нь маш том соёл байжээ гэдгийг дахин мэдэрсэн. Энэ нь өөр хоорондоо мэдээлэл дамжуулах, үндэстний дотоод хэлхээгээ бэхжүүлэх үнэт зүйл байжээ. Би өөрөө энд аман зохиолыг арваад жил судалчихаад ухаараагүй зүйлээ айлын хоол идэж суугаад олж мэдэж байх юм даа (инээв).

-Сүүлийн үед монголчууд маань ёотон шиг санагддаг болоод байна. Юу руу ч үсэрч ороод уусахад бэлэн. Тэр нь кофе юу, байхуу юу, эсвэл зүгээр ус уу гэдэг нь төдийлэн хамаатай биш юм шиг.

С.Д: -Яг зөв хэллээ. Тэр ёотон чинь бусдыг амттай болгох авч өөрөө алга болчихно шүү дээ, цай, кофе нь л үлдэнэ. Чи өөрөө нэг бодгаль л юм бол, өөрийн гэсэн гаралтай, үндэс, угсаатай, соёлтой хүн мөн юм бол үүнийгээ алдвал хэн болох вэ?. Эдгээр чанараа агуулж байж л бусдын соёлын хэрэг тустайг шүүн авч, гээхийг нь бас гээж чадна. Өөрийн ямар ч бодгаль чанаргүй бол фермийн үнээнээс өөрцгүй. Хөхөнд нь аппарат зүүвэл сүүгээ саалгаж, өвс тавиад өгвөл идчихнэ. Өөрөөр гийгүүлж гавихгүй. Тэгэхээр юм юмыг дуурайж, “сармагчлах”-аасаа урьтаж өөр хэнбугай ч булаацалдахгүй гагц өмч болох уураг тархиндаа оюун бодлоо сайтар боловсруулж, энэ дотроо өөрийгөө бүтээх ёстой юм. Залуу байхад дуурайх тал маань давамгайлж байсан байх л даа, одоо аливааг илүү олон талаас нь харж, өөрийнхөө бодол сэтгэлгээ, үзэл саналыг бий болгохыг чухалчлах болжээ. Тэр нь илүү сонирхолтой. Хүн ямагт өөртэйгээ адил хүнийг биш, харин өөр хүнийг л анзаарч үзэх байх.

Г.Н: -Бид үнэхээр л дуурайх дуртай юм бол ядаж сайныг нь л сонгох хэрэгтэй. Жишээ нь Францын сэхээтэн айлуудад зурагт байдаг ч түүнийгээ асаах нь ховор. Зайлшгүй мэдээлэл авах цагтаа л хэдхэн хором асаадаг бөгөөд зар сурталчилгаа, элдэв мэдээллийн түрэмгийллээс өөрийгөө хамгаалж буй нь тэр. Гэтэл бид өөрийгөө ч, үр хүүхдүүдээ ч хамгаалж чадахгүй болж, улмаар хүсээгүй үедээ хүсээгүй мэдээллээр тархиа дүүргээд, үүнийхээ үр дүнд стресстэж, өөрийн мөн чанарыг үгүй хийж байна. Хүүхдээ ч энэ мэтээр багаас нь “устгачихаад”, ёстой л хаашаа ч үсэрч ороод уусч мэдэх “ёотон” бэлтгэж байна.

Cheers! Adele

2012-02-13T01:16:00.000-08:00

Эхлэлээс өрнөл хүртэл нэгэн хэвийн амьдрал дунд бид хэчнээн хором, мөчийг туучин өнгөрдөг юм бүү мэд. Гэлээ ч энгийн нэг агшин, санамсаргүй учрал, хоромын төдий хөг аялгуу бүх л бүтэн амьдралын үнэ цэнэтэй дүйж байдаг нь гайхмаар. (Тун удахгүй...)

Тийм ээ, би хэний тухай хэлэх гээд байгааг минь та таасан байх. Попын хатан хаан Уитни Хьюстоний хойноос эмгэнэл илэрхийлж гүйцээгүй байхад хаа холын Лос Анжелесоос баярт мэдээ тасарсангүй. Хорвоо ийм хуурамж аж, яалтай ч билээ. Аделийг анх сонссон мэдэрсэн түүх тун энгийн, ердөө гурван минут гаруйн тааламжит хөг аялгууны дараа шийдэгдсэн хэдий ч мөнөөх л энгийн учрал өнөө хэр зүрх сэтгэлийн минь гүнийн гүнд буцалсаар, оргилсоор байх юм. Хэдий бид бие биенээ танихгүй, ийм хүн байдаг гэдгийг тэр мэдэхгүй ч гэлээ Адель миний нэгэн хэсэг, чухам хамаатай эд эс болсон байхын учрыг хэн тайлж чадах билээ. 54 дэх удаагийн “Грэмми”-ийн шагнал гардуулах ёслолд тэр зургаан төрөлд нэр дэвшиж, мөн тооны “Эгшигт хайрцаг” тэврээд инээмсэглэж зогсож байна. “19” цомгийнхоо хүчээр олонд танигдаж, бас үүнээс шалтгаалан “Грэмми”-ийн тайз түүнд тийм ч хөндий эд биш болсон хэдий ч “Оны шилдэг цомог” шагналыг хүртэж байх үеийнх нь дүр зураг одоо ч нүдэнд харагдаж байна. Цусны дусал бүрээр дамжин, тархинд бас зүрхэнд хүрсэн тэр агшины тэр мэдрэмжийг бидний хэн хэн нь хэзээ ч мартахгүй байх шүү. Уг шагналыг хүртэхийн өмнө, өөрийн болгоно гэдгээ мэдээ ч үгүй байхдаа тэр “Грэмми”-ийн тайзнаа “Rolling in the deep”-ээ дуулсан. Жинхэнэ хүч чадал, ялалтын бардам уухай нэвт үнэртсэн тэр хэдэн хором өдгөө хэдийнэ түүх болон үлджээ. Түүх, ингэхэд түүх гэдэг нь хэчнээн агуу утга санаа бүхий үг билээ дээ.

Адель 2008 онд “Chasing pavement” дуугаараа “Шилдэг шинэ залуу дуучин”, “Шилдэг поп performance” шагнал хүртэж байсан бол энэ удаа “Оны шилдэг бичлэг”, “Оны шилдэг дуу”, “Оны шилдэг цомог”, “Шилдэг поп performance”, “Шилдэг поп vocal цомог”, “Шилдэг богино хэмжээний видео клип” шагналыг хүртлээ. Энэ амжилт л түүний төлөө цохилдог, тэр хэрээрээ эрч хүч, урам зориг авч байдаг хүн бүрт хундага тулгах шалтаг мөнсөн билээ. Cheers Adele!

We will always love you, Whitney

2012-02-12T01:18:00.000-08:00

Үхлийн нууцыг бид өнөө хэр тайлж чадаагүй учраас биднээс явчихсан хэн нэгний араас уйлж, гашуудахаас өөр сэтгэл хөдлөл үзүүлж чадахгүй юм. Магадгүй тэд бүхнийг дахин эхлэхээр, илүү сайхныг мэдрэхээр явсан ч байж болох, тийм үү?. Уянгын дууны хатан хаан хэмээдэг ч ямар ч цол хэргэмийн нөлөөгүйгээр бидний сэтгэлийг хөглөж чаддаг, бурхны номлол мэт түмэн жил хүмүүнийг цэнгүүлэх “I will always love you” дууны эзэн Уитни Хьюстон тэнгэрт хальжээ. 48 нас гэдэг хүний амьдралын нэлээдгүй урт хугацаа хэдий ч илүү удаан, ядаж л нэг хором илүү амьдрахыг, энд үлдэхийг хүсэх сэтгэлийн үүднээс бол харамсалтай богинохон хором ажээ. Амьд ахуйд нь элдэв муу үгийн илдээр хайр найргүй сүлбэж, нулимж, доромжилж байдаг хэрнээ “явчихсан” хойно нь мянган халуун үгээр булаад ямар ч нэмэргүй. Гэлээ ч Уитни амьд ахуйдаа хүнд учирч болох бүх сайхныг, бүхий л муу муухайг амсаж туулаад, энэ насны амьдралдаа нэр төртэйгээр цэг тавих гавъяаг амьд ахуйдаа бүтээж чадсан юм шүү.

Тэрбээр амьд ахуйдаа 415 шагналын эзэн болж, “Гиннес”-ийн номд бүх цаг үеийн хамгийн олон шагнал хүртсэн эмэгтэй уран бүтээлч хэмээн бичигджээ. Үүний дотор “Грэмми”-ийн зургаа, “Эмми”-гийн хоёр, “Billboard music awards”-ын 30, “American music awards”-ийн 22 шагнал бий. Гэхдээ энэ бүхнээс илүү үнэ цэнэтэй нь зүрх сэтгэлийн холбоо билээ. Уитни 11 наснаасаа эхэлсэн карьерийнхаа турш дэлхий даяар нийт 170 сая цомог, дуу, видео борлуулж амжжээ. Түүнийг хөгжмийн ертөнцтэй загалмайлсан эх нь болох Арета Франклин, үеэлүүд болох Дионе Варвик, Ди Ди Варвик нар нь хөтөлсөн бөгөөд 11 насандаа төгөлдөр хуур тоглож сурч, улмаар сүмийн найрал дуучидтай нэгдсэн байна. 1980-аад оноос түүний моделийн карьеар эхэлж, “Seventeen”, “Cosmopolitan”, “Glamour” сэтгүүлийн нүүрийг чимж байв. Мөн “Seventeen” сэтгүүлийн анхны өнгөт нүүр бүхий дугаарын тэргүүн нүүрэнд түүнийг зураг нийтлэгдэж байжээ. “Бие хамгаалагч” кино болон цомог түүний карьерийн хамгийн оргил үе байсан бөгөөд “I will always love you”, “Run to you”, “I have nothing” зэрэг дуу нь амилсан юм. Гэвч өдгөө түүнтэй холбоотой өгүүлбэр бүхэн өнгөрсөн цагийг заах болжээ. Ганцхан хоног...

Өнөөдөр хөшгөө нээж буй (2.12) “Грэмми”-ийн шагнал гардуулах ёслолд оролцохоор Уитни Калифорнийн “Beverly Hilton” зочид буудалд буудалсан байсан хэдий ч арга хэмжээ болохоос нэг хоногийн өмнө буюу 2012 оны хоёрдугаар сарын 11-ний өглөө түүний цогцосыг мөнөөх зочид буудлаас олжээ. Тэрбээр сүүлийн жилүүдэд хар тамхи хэтрүүлэн хэрэглэж байсан учраас үхлийн шалтгааныг үүнтэй холбон тайлбарлаж байгаа ч эцсийн дүгнэлт хараахан гараагүй байна. Өнөөдөр эхлэх “Грэмми”-ийн шагнал гардуулах ёслолын продюссерүүд түргэн авч, өнөө оройны арга хэмжээний үеэр Уитни Хьюстон хүндэтгэл үзүүлэхээр төлөвлөсөн бөгөөд дуучин Женнифер Хадсон гоцлох аж. Тийм ээ, дуугаар түүнийг үдэн гаргах нь хамгийн өөдрөг хувилбар ч байж болох. Тэр магадгүй илүү сайхан руу тэмүүлэн одсон ч байж мэдэх юм.

We have nothing, Whitney. But we will always love you!

Ашгүй бүх юм дууслаа

2012-02-02T06:39:00.000-08:00

...Мөнөөх шүдэнзийг хэзээ асаах нь, заавал шүдэнз биш асаагуур ашиглах эсэх нь миний мэдэлд захирагдах бөлгөө. Магадгүй түүнийг асаахгүйгээр он удаан, хэдэн мянган жил ч хадгалж дөнгөх вий. Хэрэвзээ асаасан л бол тэр хэзээ нэгэн цагт үнс болох авай. Төрөх, бөхөхийн дүрэм энэ аж.

Амьдрал гээч нь асар том супермаркет. Хэрэв чи дүрмийг сайтар ухаарсан бол, мөрөөдөлтэй, хүч чадалтай басхүү мөнгөтэй бол хүссэн бүхнээ сонгож, өөрийн болгож болно. Үгүй бол байгаадаа тааруулан “бараа” сонгохоос өөр яах билээ. Хүн бүр араншингийн хувьд өөр болоод огт адилгүй зураг төөргөөр замнадаг нь чухам үүнтэй л холбоотой биз. Гэвч энд бас хүсээд авч боломгүй, хэчнээн тэг тоолоод ч хүчрэхгүй юм бий. Тэр нь цаг хугацаа. Энэ гариг дээр яагаад ирснээ, хожим хэзээ, бас яагаад буцах ёстой болохоо бид мэддэгүй. Учир нь энд ирэхийг чи өөрөө сонгоогүй, магадгүй хүсээгүйтэй адил явах цагийг зарлах дуун хэзээ дуугарах нь чамд бас надад хамаагүй ажээ.

Багадаа би хүмүүс яагаад удаан, бүр хоёр зуугаас ч урт наслаж болдоггүйг гайхдаг байлаа. Эрүүл мэндийн бүхий л энгийн жорыг ашиглаж, байж болох хамаг л тэвчээрийг заан амьдарсан нэгэн нэг зуун дөчин таваас дээш наслаагүйг сонсоод “Чөтгөр алгад, тэгээд яах ёстой билээ?” хэмээн эгээ л “том хүн” шиг эргэцүүлж суусан цаг саяхан. Гэвч хэн нэгэн надад хэлээгүй, шинжлэх ухаанч тайлбар олоогүй хэдий ч хүн яагаад ч үхэхгүй амьдрах, ядаж л нэг зуун тавин насны босго давах тэнхэлгүй болохыг ухаарч байна. Энэ амьдралд хариулт, тайлбаргүй нь энгийнээсээ олон болохоор яалтай ч билээ.

Боломжит бүхий л цаг хугацааг дэмий үрчихэлгүй, аль болох удахын мөрөөсөл болон амьдарлаа ч элсэн цагны сүүлчийн ширхэг хөсөр унах нь хэзээ гэдгийг би мэдэхгүй. Тэгэхээр нас гэдэг хязгааргүй аж. Гэвч хэзээ мөдгүй унах нь л үнэн учраас үхэлд урьдаас бэлтгэн, энэ насны амьдралдаа нэр төртэйгөөр цэг тавьсан нь цөөн аж. Үхэл гэдэг ирэхийн цагтаа хэн хэдэн тэг тоолдог, хэний царай толинд илүү сайхан харагддаг вэ гэдгийг үл тоон, бүр өрөвдөх сэтгэлийг ч таягдаж хаяад амьтай болгонд адил тэгш ханддаг учраас л тэр хамгийн үнэн шударгуу нь юм. Гэтэл хүмүүс бид өрөвч нинжин, араатанлаг авир эсвэл ойшоох үл ойшоох зэрэг эсрэг тэсрэг зан суртахууны цуглуулга учраас эцсийн цэгтээ алийг нь дагах вэ хэмээх эргэлзээтэй тулж, нэг л их бөөрөнхий суртахуунаар бүхэнд хандаж ирэв. Нэг хэсгийг нь зүүний сүвэгчээр харах төдий л шүүдэг хэрнээ нөгөөг нь томруулдаг шилээр тун ч нямбай ажиглаж “чаддаг” учраас бид үхэл яагаад ирдгийн нууцыг тайлж чадахгүй яваа ч байж мэднэ.

Хөгширнө гэдэг нь хэзээ ч ашиглаж чадахгүй баахан туршлага цуглуулахыг хэлдэг гэлцдэг. Нээрээ л энэ амьдрал гээч үл ойлгогдох тоглоомын дүрмээс ядаж л өчүүхэн жижиг хэсгийг өнгөц ч болтугай мэдэх төдийд л буцах тийз гарт ирнэ. Угаас надаас урт настай ч миний өмнө бөхөлздөг модод, чимээгүй орших хад чулуудад үүнээс чухал дүрэм байдаг гэдэгт би эргэлздэг. Хэтэрхий урт амьдрах, хамаагүй ихийг мэдэх тусам арьс үрчийж, нуруу бөгтийн, утгагүй, уваагүйг улам л гүнд нь хүрч мэдрэх гээд байдаг. Цааш явсаар л, насны тэг нэмэгдээд л байвал бүр хоосон руу, бүр л утга учиргүй рүү дурайсан урт холын уйтгарт аян болж таарна. Тэгэхээр эцсийн цэг гэж байдгийг, түүний өөдөөс тэмцээд амжилт олохгүйг аль болох залуудаа л ухаарч чадвал дээрсэн. Угаасаа мөнхий настай бурхад махан биет хүний ертөнцөд зэрэгцэн оршдоггүй биз дээ. Тэнгэрт эсвэл... ямартай ч биднээс аль болох л хол бий. Хэзээ ирэх нь мэдэгдэхгүй тэрхүү эцсийн цэгийг хүлээж цөхсөн зарим нь үхлийг өөрөө сонгон одсон жишээ байдаг л юм. Үхлийн өөдөөс сөрөх, хариу барих цорын ганц арга энэ л гэх. Гэвч үхлийг өөрөө сонгох, үхэл өөрөө ирэхийн хооронд тийм том ялгаа байдаг гэж үү?

Ширхэг шүдэнз асаагаад, барьж зогслоо. Нэг, хоёр, гурав, дөрөв... арван нэг. Түрүүхэн өмнө минь хүлцэнгүйгээр уугиж, амьсгалах тоолонгоор дэрвэлзэж асан дөл нь яг арван нэгэн хормын дараа эрхий хурууны өндгийг хайр найргүйгээр түлж орхив. Ашгүй бүх юм дууслаа.

Тариачдын нүдээр нүүдэлчид

2012-01-10T21:54:00.000-08:00

Этноархеологич Франческа Лүлье: УЛААНБААТАР УЙТГАРТАЙ ХОТ. ХАРИН ХӨДӨӨ НУТАГ МИНИЙ МЭДЭХГҮЙ ГАЙХАМШИГ

Архитектор Грациано Капитини: МОНГОЛ ГЭР ХӨМРӨӨД ТАВЬСАН МАЛГАЙ ШИГ. ГЭХДЭЭ ХАМГИЙН ТӨГС ЗАГВАРТАЙ НЬ

Тэд надаас “Чамд хөдөө амьдрах бодол төрдөг үү” гэж асуухад би “Үгүй” гэж үнэнээ хэлсэн. Харь элгийн хүмүүс хэрнээ энэ хариулт тэднийг гонсойлгож орхив. Нэг гэр бүлийн хоёр болох Франческа Лүлье, Грациано Капитини нар нүүдлийн соёл иргэншлийг судлахаар Монголд найм дахь удаагаа ирээд буй нь энэ. Тариачин соёлтой хүмүүс нүүдэлчдийн ахуй амьдралд дурлан, судлахад бэрхшээл цөөнгүй тохиолдохыг хүлээн зөвшөөрсөн ч гэлээ тэд хүсэлдээ хөтлөгдөн, асуултаар дүүрэн богцоо үүрээд дахиад ч ирнэ гэлээ. Архитектор Грациано Капитини Монгол гэрийн бүтцийг сонирхож байгаа бол түүний гэргий этноархеологич Франческа Лүлье өвөлжөөг судлах зорилготой. Харин тэд хамтдаа Италийн Гадаад хэргийн яам, Археологийн нийгэмлэгийн санхүүжилтээр Монголчуудын суурьшилийг судлахад туслах төсөл хэрэгжүүлж буй аж. Бидэнд хэдийнэ танил зүйлсийг өөр өнцгөөс харахаар тэмүүлж буй тэдэнтэй ийн ярилцлаа.

-Дэлхийн хамгийн хүйтэн нийслэл Улаанбаатарт идэр ес эхлэхээс өмнө бид уулзаж байна. Даарч байна уу?

Ф.Л: -Би ийм хүйтнийг өөр хаана ч мэдэрч байсангүй. Гэтэл монголчууд юу ч болоогүй юм шиг алхацгааж байгааг хараад хүйтэн биш ч юм болов уу гэж тээнэгэлзсэн.

-Тэгвэл Италийн өвлийн тухай ярих уу. Тэндхийн өвлийн сайхан, бас Монголынхоос өөр нь юу вэ?

Г.К: -Итали далайн уур амьсгалтай, дулаахан учраас Монголын өвөлтэй харьцуулах боломжгүй. Хамгийн өндөр уулын оройд л ийм хүйтэн байгаа байх. Эртний ромчуудын заншил ёсоор бид шинэ он гарахаас өмнө хуучин оны бүх муу муухайг нь зайлуулахын тулд нэгнийгээ ус руу шиддэг. Зарим нь далайн хүйтэн усанд сэлнэ. Тэгэхээр Италийн өвөл ямар вэ гэдэг ойлгомжтой байгаа биз.

-Бид нүүдэлчдийн байгуулсан хотод уулзаж байна. Улаанбаатар хот 360 гаруй жилийн түүхтэй ч яг орчин үеийн хот хэлбэрээ олоод удаагүй. Өнөө хэр хотын соёл бүрэн нэвтэрч чадаагүй ч гэх нь бий. Тэгэхээр нүүдэлчдийн хотын тухай ямар бодолтой байна вэ?

Г.К: -Монголын тухайд магтах надад зүйл олон бий. Харин үнэнийг хэлэхэд Улаанбаатар хот надад ямар ч дулаан мэдрэмж, сайхан сэтгэгдэл төрүүлээгүй. Агаарын бохирдол, замын түгжрэл зэрэг дэлхийн бусад хотынхтой адил асуудлууд байдаг учраас шинэ юм ердөө байхгүй. Монгол Улс ийм өргөн, уудам нутагтай атал яагаад хүн амынх нь гуравны хоёр нь Улаанбаатарт байдаг, үлдсэн хэд нь энд ирэх тэмүүлэлтэй болохыг би ойлгоогүй. Харин Улаанбаатар хотоос гарч, хөдөө очиход бүх юм өөр, сайхан. Жинхэнэ эрх чөлөө, амар амгаланг тэнд л би мэдэрсэн.

Ф.Л: -Монголын хөдөө, нийслэл хоёр яг л өөр өөр улсад очсон мэт сэтгэгдэл төрүүлдэг. Улаанбаатар мэдээж уйтгартай, харин хөдөө бол бидний мэдэхгүй өөр, гайхалтай ертөнц байдаг төдийгүй Монгол уламжлал тэнд илүү их хадгалагдаж үлдсэн байдаг. Гэвч сүүлийн жилүүдэд бүгд хотруу тэмүүлэх болсноор монгол уламжлал, соёл өөрчлөгдөж байгаа нь харамсалтай.

-Монгол соёлтой анх яаж танилцаж, чухам юу нь сонирхлыг тань татаад дахин дахин ирэх болов ?

Ф.Л: -Монголын нүүдэлчдийг эртнээс сонирхож эхэлсэн. Энэ орны талаар унших, сонсох бүрт нүдээр үзэх хүсэл төрж, үүндээ хөтлөгдсөн гэх үү дээ. Анх Италийн археологийн нийгэмлэг, Гадаад хэргийн яамны санхүүжилтээр нүүдэлчдийн соёлыг судлах төсөл хэрэгжүүлэх зорилгоор Монголд хөл тавьсан.

Г.К: -Бидний тариачин соёлоос тэс өөр нийгэм, соёл иргэншил энд байдаг. Ялангуяа Монголын байгаль болоод нүүдэлчин ахуй сонирхол татсан.

-Соёлыг судлахын тулд эд эс нь болсон хүнийг таних хэрэг гарна. Монголчууд бусад үндэстнээс юугаараа ялгаатай вэ?

Г.К: -Би хувьдаа монгол залуусыг гайхдаг. Тэд европ залуусыг бодвол илүү бие даасан, ирээдүйн зорилготой, түүндээ хүрэхийн тулд бүхнийг маш эрт эхэлдэг. 25 нас хүрээгүй хэрнээ асар их зүйлийг амжуулчихсан, чадварлаг залуу хүн цөөнгүй харсан. Болдог бол европ, тэр дундаа залхуу итали залуусыг энд авчирч, амьдралын зорилготой, эрч хүчтэй болгомоор санагдсан шүү. Хоёрдугаарт, малчин айлд анх хоносон тэр өдөр миний амьдралыг болоод бусад хүний тухай төсөөллийг орвонгоор нь эргүүлсэн. Монголын нүүдэлчин ард түмэн үнэхээр зочломтгой, өгөөмөр. Харахад тийм ч баян биш хэрнээ байгаа бүхнээ дайлж, цайлна. Бүр өөрт нь ганцхан үлдсэн зүйлээ хэрэг гарсан хэн нэгэнд өгөхдөө ч харамсдаггүй тэр сэтгэл намайг гайхашруулсан. Би нэг удаа маш эвгүй байдалд орж билээ. Малчин айлд хэдэн өдөр хоноод, дайлуулж цайлуулсныхаа дараа би төлбөрийг нь төлөх ёстой гэж бодоод “Хэдийг өгөх вэ?” гэхэд тэр айлынхан ихэд гайхаж, сүүлдээ нь дургүй нь хүрч байсан. Энэ ердөө л зочломтгой зангийн илрэл байсан гэдгийг ойлгосон. Гэтэл бусад орныхон ийм найрсаг биш шүү дээ.

Ф.Л: -Монголчууд хэн нэгнийг шашин, хүйс, үзэл бодлоор ялгаварладаггүйг хараад гайхсан. Хөдөө явж байхад “Гадаад хүн байна, оруулахгүй” гээд хаалгаа хаасан тохиолдол байгаагүй. Харин ч илүү хүндэтгэлтэй харьцдаг. Гэхдээ би одоо хүртэл нэг асуултын хариуг олоогүй л байна. Үргэлж эелдэг, хүндэтгэлтэй харьцаж байгаа нь сайхан зангийн илрэл үү, эсвэл өөр зүйл гэхээр чин сэтгэлээс нь гарч байдаг. Гэсэн хэрнээ монгол хүн яг ямар юм бэ гээд дотор руу нь өнгийх гэхээр болдоггүй. Тэдний баярлах, уурлах зэрэг сэтгэлийн хөдөлгөөн нь ил хэрнээ цаанаа л нэг халдашгүй дархан байдаг.

-Нүүдэлчдийн гэрт амьдарч үзсэн гэж дуулсан. Бүтцийн талаасаа монгол гэр ямар санагдсан бэ?

Г.К: -Би архитектор хүн учраас монгол гэрийг сонирхон судалж байгаа. Яг л хөмрөөд тавьчихсан малгай шиг. Гэхдээ хамгийн төгс зохицсон загвар нь (инээв). Хамгийн гол нь гэр халуунд сэрүүн, хүйтэнд дулаахан байдгийн дээр агаарын солилцоо маш сайн явагддаг нь сонин. Миний тооцоолсноор монгол гэр салхины 140 м/секунд хурдад тэсвэртэй байсан. Мөн байшинг бодвол жижиг, дугуй хэлбэртэйн дээр өнцөг байдагүй нь соёл, ахуйтайгаа холбоотойгийн илрэл юм. Энэ үнэхээр гайхалтай, төгс шийдэл.

-Улаанбаатарыг нүүдэлчдийн хот гэж үзэх хүмүүс байдаг. Энд маш олон гэр байдгийн дээр хотын гудамжинд дээлтэй хүмүүс цөөнгүй харж болно. Гэтэл энэ нь орчин үеийн бусад хот шиг хөгжөөгүйгээ хаацайлах шалтаг болдог юм биш биз?

Ф.Л: -Жинхэнэ нүүдэлчдийг би хөдөө харсан. Бид Улаанбаатарт орж ирээд удаагүй байгаа хөдөөгийн хүмүүстэй уулзсан. Тэд хотын иргэн гэдгээ мэдэхгүй, зарим нь ер бэлтгэлгүй байсан. Гэтэл гэрээ тойруулаад хашаа хатгасан л бол, хотод ороод ирсэн л бол тэд хотын иргэд. Нүүдэлчин биш боллоо гэсэн үг. Жишээ нь нүүдэлчин айлын ноход гинжгүй, гэрээ орхиод явчих боломжтой байдаг ч тэд хотноосоо холддоггүй. Гэтэл хотын айлын ноход хашаандаа гинжтэй байдаг шүү дээ. Тэгэхээр нүүдэлчин ноход ч бас хотын соёлд зохицоод гинжлэгдэж байна. Хотод ирсэн нүүдэлчдээс “Та нар эргээд хөдөө амьдрах уу” гэж асуухад ихэнх нь “Үгүй” гэж хариулсан. Үүнийг сонсоод надад харамсах сэтгэл төрж байлаа.

-Хотод ирсэн ч гэсэн нүүдэлчин дархлаа тэднээс тийм ч амар салахгүй. Шууд хотын иргэн болчихгүй шүү дээ. Энэ нь хотын соёлд шууд бусаар нөлөөлж байгаа хэрэг юм биш үү?

Г.К: -Тийм. Хөдөөгийн иргэдийн ихэнх нь хотод ирж амьдрахыг хүсэж байна. Энд л сайхан амьдрах боломжтой гэж маш ихээр сурталдсан. Тэд хотод ороод ирлээ, эхлээд дээлээ тайлах хэрэг гарна. Энэ бол нийгмийн шаардлагаар тэдэн тулгарч буй анхны бэрхшээл. Насаараа дээл өмссөн настай хүмүүст үүнийгээ тайлах хэрэг гарахгүй, сонирхол ч байхгүй. Харин залуу хүмүүс хотод дээлтэй явбал хөдөөнийх гэдгээ мэдэгдэж, шоолуулдаг. Тэгэхээр тэд дээлтэй явна гэдэг чинь тэнэг юм байна гэж бодон эхэлнэ. Энэ бол маш харамсалтай зүйл л дээ. Дэлхий ертөнц өөрчлөгдөж байгаа нь нүүдэллэн амьдрах ёсонд ч нөлөөлж эхэллээ. Хөдөөгийн айлууд зурагттай, сансрын антеньтай болсон байгаа нь яах аргагүй хөгжил мөн.

Гэхдээ хэдий тэд нийгмийн шаардлагаар өөрчлөгдөж, хөгжиж байгаа ч гэсэн монгол ахуй соёлоо битгий алдаасай гэж би хүсдэг. Учир нь дэлхийд жинхэнэ соёл, уламжлалаа өвлөж үлдсэн хүмүүс цөөхөн байна шүү дээ.

-Мэдээж нүүдэлчид үргэлж энэ хэвээр орших боломжгүй. Хүссэн хүсээгүй нийгмийн энэ айхавтар давалгаа тэднийг дайрч, соёл, уламлжлалд эерэг сөргөөр нөлөөлж л таарна. Монгол соёлыг судалж байгаагийн хувьд хөгжил, дэвшлийн давалгаан дунд монголчууд энийгээ л аваад үлдчихээсэй гэж харамладаг зүйл байдаг уу, танд?

Г.К: -Дэлхийн II дайны дараа бидэнд ч ийм асуудал тохиолдож байсан. Италичууд бол тариачин соёлтой ард түмэн. Бидний соёл тэр үед одоогийнхоос тэс өөр, түүхтэйгээ илүү ойр байлаа. Гэтэл Дэлхийн II дайны дараа америкийн нөлөө гарч, итали хүн бүр Америк шиг оронд амьдрахыг хүссэн. Энэ ч биеллээ олж тариачид үйлдвэрийн ажилтан болцгоосон. Харин одоо эргээд харахад тариачин соёлоос минь бидэнд юу үлдэж вэ гэхээр хоосон. Энэ бол эмгэнэл. Монголд өдгөө яг ийм үе ирж байна. Та бүхэнд бидний муу жишээ байгаа учраас соёл, уламжлалаа алдахгүй байгаасай гэж хүснэ.

Ф.Л: -Монголчууд шиг байгальтайгаа ойр харилцдаг үндэстэн дэлхийд өөр хаана ч байхгүй. Тэнгэр, ан амьтны араншингаар цаг агаараа шинждэг, өөрсдөд нь албан ёсоор өмчлүүлж өгөөгүй ч уул, усаа хайрладаг. Нүүдэлчдийн цөөнгүй хэсэг нь хотын иргэн болсон ч гэсэн үүнийгээ битгий алдаасай гэж хүсдэг. Гэвч хотын соёл илүү аминчхан, харгис байхыг шаарддаг учраас энэ уламжлалаа алдах гээд байна. Хаалгаа түгжээд, буруу хараад суучихдаг өрнийн аминчхан хүмүүсээс монголчууд тэс өөр шүү дээ.

-“Зүлгэн дээр гэрээ зүгээр нэг амьдрах сайхан” гэх монгол шүлгийн мөр бий. Үүн шиг та хоёр хэзээ нэгэн цагт зүлгэн дээр гэрээ бариад, монголд амьдрах талаар бодож байв уу?

Ф.Л: -Энэ шүлэг нүүдэлчин байгаад хотод ирсэн хүмүүсийн сэтгэл зүйг харуулсан үнэн үгтэй санагдлаа. Бид Монголд амьдрах талаар олон удаа бодсон. Гэвч ганц л зүйлийг бид тэвчиж чадахгүй. Тэр нь өвлийн хүйтэн. Монголын хөдөө бол эрх чөлөө, амар амгаланг мэдрэх хамгийн гайхалтай орчин мөн ч гэсэн өвөл болно гэхээр л бид чичирч эхэлнэ. Энэ л асуудал болж байна даа.

Г.К: -Харин бид төслийнхөө шугамаар зуны дэлгэр цагт Монголд тусдаа гэр бариад, хэсэг хугацаанд амьдрах сонирхол бий шүү.

-Та хоёр Монгол үг сурсан уу?

Г.К: -Итали хүмүүст монгол дуудлага хэцүү. Би “баярлалаа”, “баяртай” гэж хэлж сурсан.

Ф.Л: -Монгол хэл хахир хатуу сонсогддог хэрнээ хэлж байгаа хүмүүсийг өнгө аясыг харахад яг л шүлэг уншиж байгаа мэт санагддаг. Хоорондоо илүү хүндэтгэлтэй харилцдаг юм болов уу гэж бодсон.

-Монгол хүний дотор руу өнгийх гэж хичээж байгаа тухайгаа түрүүн хэлсэн. Тэгвэл монгол эрчүүдийн зан чанараас нөхөртөө юуг нь суулгачихмаар санагдаж байсан бэ?

Ф.Л: -Би ажлаа хийж яваа учраас монгол эрчүүдийг өөр нүдээр харж байсангүй ээ (инээв). Ер нь ажиглахад монгол эрчүүд хэтэрхий эрх санагдсан. Хөдөө, хотод ялгаагүй эмэгтэйчүүд илүү их ачаа үүрдэг юм билээ. Эрчүүдээс биш харин монгол эмэгтэйчүүдийн дайчин, зоримог зан чанарыг өөртөө суулгах юмсан гэж бодсон.

-Та бүхэн Монголд найман дахь удаагаа ирсэн гэж хэллээ. Энэ хугацаанд өнөө хэр хариултыг нь олоогүй яваа зүйл хэр олон бэ?

Г.К: -Найман удаа гэхээр хугацааны хувьд олон санагдаж мэднэ. Харин тухайн улсын соёлыг судалж байгаа тохиолдолд энэ юу ч биш. Бидэнд энэ тухай ер нь сайн мэдлээ шүү гэж шууд хэлэх зүйл алга. Харин ч ирэх болгондоо асуултаар дүүрэн байдаг шүү.

Ф.Л: -Монгол нүүдэлчдийг судлая гэвэл энд амьдраад, тэдний нэг эд эс болох хэрэгтэй. Одоо бол бид судалгааныхаа дагуу таамаглал дэвшүүлээд, түүнийгээ батлаж, ойлгож явна. Соёлын судалгаа гэдэг археологитой ижилхэн зүйл. Жижиг газар олоод 50, магадгүй түүнээс ч олон жил зөвхөн түүнийгээ судалдаг, нотлох баримт, тайлбар их шаарддаг. Тэр дундаа Монголын энэ нууцлаг соёл иргэншлийг судлахад бидний нас хүрэлцэхгүй болов уу гэж харамсдаг.

-Италид байгаа найз нөхөд, гэр бүлийнхэндээ Монголоос ямар бэлэг авч очих вэ?

Ф.Л: -Ноолууран хувцас, бээлий, бас монгол гуталны оймс сонгосон. Гутлан дотуураа өмсөөд завсраар нь утас, хэтэвч зэргээ хийгээд явбал амар бөгөөд стильтэй харагдаж байсан (инээв).

-Хэрэв танд Италид Монголын талаар уран баримал хийгээчээ гэж хүсвэл та юу дүрслэх байсан бэ?

Г.К: -Миний ажигласнаар Монголын аймаг, сум бүрт таван хошуу малын хөшөө байсан. Тэгэхээр тэдний нэгийг сонгох. Монголчууд морийг дээдэлдэг учраас морины хөшөө босговол зүгээр байх аа.

-Архитектор хүний хувьд Улаанбаатар хотын барилга, ерөнхий төрх ямар харагддаг вэ?

Г.К: -Сая ирээд харамсах сэтгэл төрсөн. Өмнө ирж байхад Монгол нийслэл түүхийн төв гэдэг утгаараа үнэхээр сайхан сэтгэгдэл төрүүлж байлаа. Засгийн газрын ордныхоо өмнө том талбайтай, эргэн тойрон хуучны төрхөө хадгалсан барилгуудтай. Гэтэл саяхан урд нь том шилэн барилга баригдаад, хажуугаас нь бас нэг нь шахаад илүү хавчигдвал болсон байсан. Энэ надад сайхан санагдаагүй. Монголчуудын хувьд гоё барилга баригдсан нь таатай санагдаж магадгүй л дээ, гэхдээ нийслэл хот гэдэг түүхийнхээ төв нь болдог. Надад Занабазарын музейн барилга их таалагддаг. Гэхдээ үүнээс сонирхолтой нь хотын захаас харахад уул энгэр дээр гэрүүд ярайсан байдаг нь гоё мэдрэмж төрүүлдэг.

-Бид харин ч орчин үеийн хотод гэр байх нь зохимжгүй гэж адладаг шүү дээ?

Ф.Л: -Минийхээр харин ч эсрэгээрээ гэрүүд хотын өнгө үзэмжийг сайхнаар чимнэ. Энэ бол Монгол Улсын нийслэл. Дэлхийн бүх үндэстэн өндөр байшинд амьдраад эхэлбэл юу нь сайхан байх билээ. Харин бохирын асуудал болоод дулааныг нь шийдэх хэрэгтэй.

Г.К: -Монгол гэрийг орчин үеийнх болгон тохижуулсан байхыг харсан. Улаанбаатарт олон цагаан гэр байвал хэчнээн сайхан харагдана гээч. Харин агаарын бохирдол арай дэндүү санагдсан. Халаалт, бохир усны асуудлыг шийдвэл монгол гэр хотын чимэх болно.

-Монгол соёлыг судлах явцад тохиолдсон хөгжилтэй явдлуудаасаа хуваалцаач?

Ф.Л: -Нэг удаа орчуулагчийн алдаанаас болж эвгүй байдалд орсон. Малчин хүнтэй уулзаад “Малын хулгай хэр их гардаг вэ. Тэднийг яаж шийтгэдэг юм” гэж асуусан. Гэтэл “Шууд барьж аваад, арьсыг нь хүүлээд, гэдэс дотрыг нь янзалдаг” гэж орчуулагч маань хэлэхэд дотроо их айсан. Өмнө нь италийн нэгэн зохиолч “Монголчуудын амьдрал” номондоо “...Тэд хүний мах иддэг...” гэж бичсэн байсанд үнэмшсэн. Гэтэл орчуулагч маань бидний асуултыг буруу ойлгоод тэр малчинаас “Хулгайлсан малаа тэд яадаг вэ” гэж асуугаад бидэнд ийн хэлсэн юм билээ.

-Хэрэв Монгол Улс бүхэлдээ нэг уран зураг гэвэл таньд ямраар төсөөлөгдөж байна вэ?

Ф.Л: -Би дорнын цөөнгүй орноор аялаж байсан. Гэтэл Монгол Азийн орон хэрнээ соёл болоод амьдралын хэв маяг нь тэс өөр. Яг ямар зураг болж буухыг хэлж мэдэхгүй ч их л өвөрмөц, содон сайхан зураг байна байх.

Г.К: -Би энд ирэхээсээ өмнө Монгол тухай уран зураг олныг харсан. Тэдгээрт ихэвчлэн хөдөөгийн гоё байгаль дүрслэгдсэн байхыг хараад дотроо бодитоор ийм биш байх даа гэж боддог байлаа. Гэтэл энд ирээд нүдээр харахад тэдгээр зураг өмнө минь амилахыг хараад гайхсан. Тэгэхээр монголыг уран зураг гэж харвал дуусашгүй их тал, эрх чөлөө, амар амгалан санаанд бууж байна.

-Маргааш ес эхэлнэ (арванхоёрдугаар сарын 22). Монголын өвлийн идэр есийн хүйтнийг үзчихээд явахгүй юм уу?

Ф.Л: -Магадгүй бид хулчгар санагдаж мэднэ. Бид үнэхээр ес эхэлж байгаа тухай мэдэлгүйгээр буцах хуваариа гаргасан. Ес эхлэхээр энд яаж хүйтэрдгийг мэдрэхийг хүсэж байгаа ч айдас маань дийлээд байна (инээв).

Melancholia

2012-01-06T22:14:00.001-08:00

Найруулагч: Ларс фон Триер

Зохиолч: Ларс фон Триер

Зураглаач: Мануэл Альберто Кларо

Гол дүрд: Кристен Данст, Шарлотте Гэйнсбур, Кифер Сазерленд

Хугацаа: 130 минут

Киноны нийт төсөв: 9.4 сая ам.доллар

Ашиг: 15.3 сая ам.доллар

Өөрөөсөө ч нуудаг үнэнийг ичгүүр сонжуургүйгээр өмнө минь дэлгэдэгт тэрслүү Ларс фон Триерт мэхийн ёслоё. Уйгагүй христчингүүдийг ойг гутаасан “Антихрист”-ийн дараа кино сонирхогчдод барих гайхалтай бэлэг энэ байлаа. Холливудын хамгийн уйтгартай жүжигчдээр зэвсэг хийсэн Ларсын ээлжит дайралт харин ч хүмүүнлэг байсныг дурдах хэрэгтэй. Самюэл Беккетийн “Годог хүлээх зуур”-ыг уншсан, үзсэн нэгэнд “Melancholia”-гийн өмнө алга ташилт ч багадахаар байсан биз. Хэзээ ч ирэхгүй Годог хүлээх Эстрагон, Владимир болоод хэзээ мөдгүй ирэх Меланхолияг угтах Жюстин, Клэйр нарын сэтгэл зүй эсрэг тэсрэгийн заагт уулзсан л бол болох нь тэр. Хүлээнэ гэдэг ер нь утгагүй хэрэг. Амьдрал өнгөрсөнд ч биш, ирээдүйд ч биш гагцхүү одоо цагт л өрнөдөг биш билүү?

Нүцгэн урцан дор гар гараасаа барин суугаа жаал хүү, мөнөөх Жюстин, Клэйр нар гарцаагүй ирэх үхэлтэй өөрсдийнхөөрөө нүүр тулж буй нь киноны хамгийн өөдрөг дүрслэл бүхий хэсэг байв. Жан Поль Сартр бээр нэгэнтээ хэлсэн дээ. “Бурхан байлаа ч гэсэн хүнийг өөрөөс нь өөр хэн ч аврахгүй” гэж. Гэвч тэр нэг зүйлийг мартсан бололтой. Тулсан үхлийн өмнө өөрөө өөрийгөө аварна гэдэг ч байж боломгүй хэрэг аж. Хүн эхлээд тохиолддог, дараа нь тодорхойлогддог хэмээх экзистенциалистуудын бадрангуй үзэл ч нурлаа. Эцсийн цэгт үр дүн нэг л байдаг гэдгийг тэрслүү Ларс хэлэх гээд байна.

“Жюстин”

Кино хоёр хэсэгтэй. Киноны гол дүр Жюстиний нэрээр нэрлэгдсэн эл хэсэг эхлэл шигээ бадрангуй төгссөнгүй. Хуримын цайллагын үеэр хадам ээждээ доромжлуулахаас өмнө сүйт бүсгүй Жюстин Антарес хэмээх одыг анхлан харжээ. Энэ улаан өнгөт эрхэс манай глактикийн арван зургаа дахь тод харагддаг од юм. Гэвч тэр энэ удаа дэлхий рүү айсуй ажээ. Эхлэлээсээ л итгэл төрүүлээгүй тэдний хурим хадам ээжийн шорвог үг, хуримын шөнөө өөр эрийн энгэрт эрхэлсэн Жюстиний увайгүй үйлдэл ёсоор бүтэлгүйтэв. Магадгүй Меланхолияг хүлээхэд сүйт залуу Майклийн хэрэг үгүй байсан болоод л ингэж өрнөсөн байлгүй. Хүлээлтийн өмнөх салалт. Уйтгартай гэж хэлсэн дээ. Жюстиний, Клэйрийн мөн адил Жонын баяр хөөр нь хүртэл цаанаа анхаарлын тэмдэгтэй, айдастай байх бөгөөд бяцхан хүү Леогийн инээмсэглэл нь ч түгшүүртэй. Гэхдээ хуурамч биш. Галзуурч, сэтгэл мэдрэлийн өөрчлөлтөд орсон Жюстиний нүднээс Антарес ч алга болов. Учир нь дэлхий рүү үхэл үнэртүүлэн довтлох хүчирхэг эрхэс Мелахолия түүнийг хиртүүлсэн байжээ.

“Клэйр”

Үхлийн бүжигт огт бэлтгэлгүй Клэйр киноны эхний хэсэгт Леог тэврэн, газран цөмлөн алхаж байгаа хэсгийг мартаж болохгүй. Эхлэлээс төгсгөл шууд залгасан өрнөлгүй хуримын золиос Жюстинийг явуулж зүрхлээгүй Клэйрт дөтөлж буй Меланхолияд итгэх нь хүртэл айдас. Тэрбээр төсөөлөл хийгээд айдасаа таньж мэдэхийг эрмэлзэх ч энэ бүхэн утгагүй хэрэг байв. Түрүүн хэлсэн дээ нэгэнт тодорхой нөхцөл байдалд ямар ч бэлтгэл тусыг хүртээхгүй. Антаресийн нууцыг Жюстинд нээсэн, ойртож байгааг нь ч мэдсан Жонын цогцосыг Клэйр морины жүчээнээс олов. Тэр ч бас Меланхолияд бэлтгэлгүй байсан бололтой. Ийнхүү үхэлтэй нүүр тулах ариун үүрэг аймхай Клэйр, сэтгэцийн өвчтэй Жюстин, бяцхан хүү Леод оногдов. Типий маягийн модон урцанд тэд цугаллаа. Үхлийн бүжгийн гойд үзүүлбэр эхэндээ байсан юм шүү дээ.

Эл кино шүүмжлэгчдийн зүгээс харьцангуй эерэг үнэлэлт хүртэв. “Melancholia”-гийн гол дүрд тоглосон Кристен Данст 64 дэх удаагийн “Канн”-ын кино наадмаас “Шилдэг эмэгтэй жүжигчин”-ий шагнал хүртэж, Холливудаас илүү эрхэм зиндаад хүрсэн. Мөн уг кино “Европын кино наадам”-аас Шилдэг кино, шилдэг зураглаач болон шилдэг хувцас дезайнер төрөлд шалгарсан.

Ричард Вагнерийн галзуу операд хөтлүүлэн, Шведийн үзэсгэлэнт байгаль дунд Меланхолиягийн гүнд хүрээрэй. Тэндээс та увайгүй үнэнтэй нүүр тулах вий. Харин надад нэг санаа байна. Үхлийн бүжгийн төгсгөлд “Set fire to the rain”-ийг сонсоод үзээрэй. Та солиорно, нээрээ шүү. Та солиорно.

Бүрэн эхээр нь үзэхийг хүсвэл:

http://fun.now.mn/watch/movie/2096.html

2012.01.01

2011-12-31T22:15:00.000-08:00

Оргилуун дарс ууж байсан хундага хоосон. Бялууны хайрцаг хогийн савны хажууд заларч, түрүүхэн өнгө өнгөөр солонгорч асан тэнгэр өнөөх л хуучин хэвэндээ. Өнө мөнхийн хар дээвэр. Өнгөрсөн он алдаа, оноо баяр хөөр бүхэнтэйгээ дурсамж болон үлдэж, удахгүй замхрах учир битүүлэг цаг хугацааны эргүүлэгт шилжинэ. Хүсэлд л амилах танил биш шинэ онд ямар учрал хүлээж байгаа нь ч таамаг мэт. Он солигдох мөчийн 00.00 цаг орчлонгийн хамгийн хоосон мөч байдаг.

Өвлийн өвгөнөөс бэлэг хүлээдэг хүүхэд нас холын холд үлджээ. Өвлийн өвгөн гэж байдаггүйг одоо би мэдсэн. Гэвч жаахан дүүгийнхээ мөрөөдлийг нугачихгүйн тулд гацуур модны дор тавих бэлэг бэлдэнэ. “Өвлийн өвгөнөөс...”. Худал үйл үйлдэхгүйгээр туйлын үнэн амьдрах боломжгүй гэдгийг өөртөө баталж буй минь энэ. Хүсэл биелүүлэгч бурхан байдаггүйг мэдэх хэрнээ оргилуун дарс тулгасны дараа нүдээ анин мөрөөдөж эхэлнэ. Өөрөөсөө эрэх аврал минь тэр юм болов уу даа. Маргааш өглөө нь хүслээс өөр юу ч үгүй, өнгөрсөн жилийн дурсамжаасаа хагацсан “нүцгэн” би сэрнэ.

Өнө мөнхөд ийм л байсан өглөө намайг угтах ч шинэ оны эхний нар, энэ цоо шинэ гэдэгт итгэхийг хүснэ. Биелээгүй, магадгүй хэзээ ч биелэхгүй мөрөөдлөө төсөөлөл дотроо жагсаасан хуучин өдөр. Өнгөрсөн жилийн энэ өдөр би юу хүсэж байлаа, түүнээс хэд нь биелсэн бол? Би юу алдаж, юуг шинээр нээсэн бэ? Гацуур модоо хураах цаг болжээ. Мөнхөд ногоон байх боломжгүй, энэ мод ч бас над шиг хиймэл юм чинь. Тийм ээ, цаг хугацаа гэж байдаггүй, над шиг л махан биеийн бодож олсон тэнэглэл биз. Нэг өдөр л үргэлж, дандаа, өнө мөнхөд давтагдаж байна. Тэр хуучин биш, шинэ ч бас биш. Зүгээр л нэг агшин аж. Азгүй өдөр, бүтэлгүй агшин, хүлээсэн, хоцорсон хором мөчүүд гэж байдаггүй. Энэ үргэлж давтагдаж байдаг, огтхон ч шинэ бөгөөд хуучин агшин биш учраас түүнд элдвийг нялзаах нь утгагүй хэрэг. Хэзээ эхэлснийг нь мэдэхгүй, хэзээ ч дуусахгүй цаг хугацаанд шинэ он, шинэ жил гэж байхгүй. Саяхан дүүрэн байсан оргилуун дарсны хоосон лонхыг хар даа.

Do it like a Tekist #2 (Christmas)

2011-12-28T03:15:00.000-08:00

“I’m dreaming of a white Christmas”-Home alone soundtrack

Уугуул нэр нь “White Christmas” бөгөөд алдарт дуучин Bing Crosby 1942 онд анх дуулсан бөгөөд түүний хувилбар бүх цаг үеийн хамгийн их борлогдсон шинэ жилийн дуугаар тодорч, “Гиннес”-ийн номонд бүртгэгджээ. Дэлхий даяар нийт 50 хувь борлогдсон учраас арга ч үгүй биз. Харин Тэкист би бээр Chris Columbus-ийн 1990 онд найруулсан “Гэртээ ганцаараа” киноны Drifters-ийн хувилбарыг онцолж байна. Хүүхэд насны дурсамжинд илүү ойр эл киноны дуунууд “Байз, би дуулж байна” гэж байгаа юм шиг л дээрэнгүй хэрнээ сэтгэл хөдөлгөж чаддаг юм даа. Парис явах гэр бүлийн аяллаас хоцорч үлдсэн Macaulay Culkin эл дүрээрээ “Алтан бөмбөрцөг”-т нэр дэвшиж, бүх цаг үеийн хамгийн залуу нэр дэвшигчийн тоонд (11 нас)-ийн тоонд багтаж байв. Зөвхөн “I’m dreaming of a white Christmas” ч гэлтгүй “Run run Rudolph”, “It’s beginning to look alot like Christmas” ч бас супер.

“Baby it’s cold outside”- Norah Jones

“Lady Antebellum”, “She and him”, Norah Jones“Glee” (цуврал) гэхчлэн цөөнгүй уран бүтээлч энэ дууг амилуулсан ч Frank Loesser-ийн хувилбарыг гүйцэхгүй л болов уу. Учир нь энэ дууны үг, аялгуу түүний зүрхний угаас урсан гарсан юм шүү дээ. Тэрбээр 1944 онд гэртээ найзуудтайгаа үдэшлэг зохиох үед эл дууг эхнэр Lynn Garland-тайгаа хамтран дуулж, тэр үдэшжин хөөрцөглөжээ. Хожим уг бүтээл дэлхий даяар түгэж, Frank-т “Оскар”-ын шагнал авчирч байв. Энэ дууны аль ч хувилбарт сээтэгнэл их тунгаар шингэсэн байдаг. “Хонгор минь гадаа хүйтэн байна, хоноод явах уу?”

“Winter wonderland”- Jason Mraz

Мөн л нэн эртний дуу болох “Winter wonderland”-ийг Andy Williams, Aretha Franklin, Bob Dylan, Connie Talbot, Diana Ross, Elvis Presley, Frank Sinatra, Michael Buble зэрэг олны танил 150 гаруй уран бүтээлч өөрсдийн хувилбараар дуулсан мэдээ бий. Гэвч энэ дундаас Tekist миний сонирхлыг Jason Mraz-ийн хувилбар илүүтэй татлаа. Өвлийн тайгад өглөө болоод үлгэрт гардаг шувуу, буганууд амь орж дуулж байгаа мэтээр сэтгэл хөдлөлийг дээд цэгт нь шидчихээд буулгаж мэдэхгүй “эвгүй” байдалд оруулж мэднэ, энэ дуу.

“Jingle Bells” –Michael Buble

Талархлын баярын сүлд дуу байсан хэрнээ Сhristmas-тай хутгалдсан “Jingle bells” 1822 онд анх бүтсэн түүхтэй. Хожим 1857 онд “One horse open sleigh” нэртэйгээр нийтэд түгсэн ч хожим “Jingle bells” хэвээр үлджээ. Сонирхолтой нь энэ дуу сансарт цацсан анхны шинэ жилийн дуу болж байв. 1965 оны арванхоёрдугаар сарын 16-нд “Gemini-6” хөлгийн нисгэгчид эл дууг сансрын уудамд цацаж байсан гэнэ. “Jingle Bells”-ийг мөн л шороон түмэн одод дуулсан ч жазз дуучин Мichael Buble-гийн 2011 онд гаргасан, өдгөө Billboard-ийн шилдэг цомгийн жагсаалтыг тэргүүлж буй “Christmas” цомогт багтсан хувилбар нь илүү догь хэмнэлтэй. Түүнтэй “Puppini sisters” хамтарч, хөг нэмжээ.

Happy Christmas (War is over)- John Lennon, Yoko Ono

Хамгийн их шуугиан, эсэргүүцэл, алга ташилт дагуулсан эл дуу 1971 оны арванхоёрдугаар сард хүртээл болж байв. Вьетнамын дайнд ид дундаа орж байхад “Beatles” хамтлагийн дуучин Жон Леннон гэргий Йоко Оногийн хамт эгшигт тэмцэл хийсэн нь энэ. Эл дуу нэлээд хожуу буюу 1980 оны арванхоёрдугаар сарын 20-нд Англид худалдаанд гарсан бөгөөд харамсалтай нь үүнээс 12 өдрийн өмнө алдарт дуучин хорвоогийн мөнх бусыг үзүүлсэн байлаа. Леннон уг дууны үгийг 1969 онд бичиж дууссан бөгөөд анхандаа War is over (If you want it) нэртэй байжээ. Мөн хосууд энэ дуугаа хүүхдүүддээ зориулан тусгайлан бичүүлж Йокогийн дуулсан хувиалбар “Happy Xmas, Kyoko”, Леннонынх “Happy Xmas, Julian” хэмээн нэрлэж байсан удаатай.

The Christmas song- “She and Him”

Америкийн инди поп жанраар уран бүтээлээ туурвидаг “She and him” хамтлагт “Зуны 500 өдөр” киноны Zooey Deschanel болон түүний “найз” М.Ward нар бий. 2006 оноос эхлэн уран бүтээлээ туурвиж байгаа тэд энэ жил “A Very She and him Christmas” цомгоо гаргаж, багагүй шуугиан тариад байна. Шинэ жилийн сэдэвтэй 12 дуунаас бүрдэх уг цомгоос “The Christmas”-ийг онцлохоор шийдэв. Эл дууг хамгийн анх 1944 онд Bob Wells амилуулж байсан түүхтэй. Хожим Nat King Cole-ийн хувилбар илүү тархсан ч “She and Him”-ийнх Тэкист надад тун ч их таалагдсан юм шүү.

Гудамжин дахь баллада

2011-12-24T22:16:00.000-08:00

“Улаанбаатар абсурд хот. Сэтгэл дурлах юм нэг ч үгүй хэрнээ зүрхний гүнд хайрламаар нандин дурсамж дүүрэн. Бүх юм нь холилдсон инээдэмтэй ч юм шиг, эмгэнэлтэй ч юм шиг...” өвлийн хотын гудамжнаа танил үгс амилна. Нээрээ ч абсурд хот гэдэг нь үнэн юм болов уу даа. Эргэн тойрон хөмсөг зангидсан ууртай хүмүүс, ороолт малгай сэлтээр өөрийгөө далдын далд нуучихна. Замаар нэг эгнэсэн машинууд амь орж, “шүгэлдэх” нь рок цуглаан болов уу гэлтэй.

Улаанбаатарын өвөл ийм гунигтай, саарал байгаагүй юм гэнэ лээ. Харин өдгөө төгөлдөр хуурын дан хар товчлуураар тоглосон аялгуу мэт түгшүүртэй бөгөөд гаслантай үзэгдэл нүдний өмнө хөврөнө. Гэвч утаан саарал хөшиг л хамаг сайхныг халхалчихсан болохоос биш хайрламаар сайхан учралаар дүүрэн яруу өвөл сайхан үзэгдлээ биднээс харамлах учиргүйсэн.

Гудамж бол нэн сонирхолтой орчин. Зарим нэгэн хэлбэрдэгч “гудамжны сэтгэл зүй” нь тухайн орны толь байдаг ч гэх. Жинхэнэ абсурд гэх тодорхойлолтод багтах жир бишийн үзэгдэл энд өрнөнө. Алхан өнгөрөх хүний хэтэвчний хэр зузааныг тэмтрэх шаардлагагүй, амьд тайз. Согтуу нэгэн дугхийж, хажуугаар нь хашаанаас зугатсан эзэнгүй ноход тэнүүчилж, энд хүн төрнө, энд хүн бөхнө. Гэвч гайхмаар сайхан үзэгдлүүдийг нь мартаж боломгүй.

“...Чамтай минь учруулсан хайрын гэгээн бороо минь

Чанх дээрээс минь алган дээр буулаа...”. Дүнсгэр өвөл сэтгэлд нь бороо дусалсан хэн нэгэн байх, хачин юм аа. “Тэнгис” кинотеартын ойролцоох автобусны буудал дээр өвлийн жаврыг ч үл хайхран нэгэн залуу дуулж зогсдогийг та харсан л байх. Урдаа алимны хуучин цаасан хайрцаг тавиад, гар, хөлөө эвлэгхэн хөдөлгөн дуулж гарна. Халаасаа уудлахаас ч залхуурсан, бээрэнхий хүмүүс түүнийг төдийлэн анзаарахгүй, мань эр ч тэднийг харуулдах сөхөөгүй. “Дуулах сайхан. Би залуудаа эдийн засагч мэргэжилтэй байлаа. ОХУ-д сургууль төгсөөд барууны цөөнгүй улсаар аялаж байсан дурсамж бий. Уул нь би орос ардын дуунд дуртай, гэхдээ монгол хүн учраас монгол дуу л дуулдаг даа” хэмээв. Улаанбаатарын уйтай саарал гудамжинд хөг нэмэх тэрбээр дулаан цагт дуулах дургүй гэж байна. “Дулаарахаар хүмүүс хүссэн хүсээгүй баяр хөөртэй, инээх нь хүртэл олшироод ирдэг. Харин өвөл тийм биш. Ер нь би хөмсөг зангидсан хүн харах дургүй”.

Улаанбаатарын утаатай өвөл хүн чанарыг маань хөлдөөсөн гэдэг үнэн байх шүү. Гудамжинд хэн нэгэн хэвтэж байвал “Согтоод л унаа биз” хэмээн тоохгүй өнгөрнө. Өвдөөд уначихсан бол үхэлтэй бүр ойртоно. Учир нь гараа сунгах хүсэл, сайхан сэтгэл хөлдчихсөн. Харамсалтай нь үнэн энэ. Гудамжинд дуу дуулж зогсох хүмүүсийн тухай бидний бодол өөр, муухай. Гуйлгачин аятай хандаж, мөнгө өгөхгүй мөртлөө хажуугаар нь шоолж өнгөрөхөө бас мартахгүй. Гэвч гудамжны дуучид бидэнд мөнгөөр үл хэмжигдэх сэтгэл зүрхний нандин харилцаа илгээж байгааг ойлгох сөхөө алга даа. Тэр нэрийг нь битгий бичээрэй гэж гуйсан. Учир нь танил хүмүүстээ шоолуулахыг тэр хүсээгүй. Харин би түүнийг “хүн” гэж нэрлэе. ХҮН, элдэв цол гуншин дагалдаагүй хамгийн үнэн тодотгол юм шүү.

Тэр хүнд өвлийн тухай гайхмаар сайхан дурсамж бий. “Жаахан байхад өвлийн улирал мандариний үнэртэй юм шиг санагддаг байсан. Дунд сургуульд байхад нэг удаа өвлийн өвгөнөөс бэлэг авлаа. Мэдээж цаасан уутан дотор хэдэн чихэр, нэг ширхэг мандиранаас өөр юм байхгүй шүү дээ. Тэр шинэ жилээ би анх удаа олны өмнө дуулсан. “Цалин мөнгөн тэнгэртээ” гээд л авч өгсөн шүү дээ. Дуулж байх зуур дээлийн энгэртээ хийсэн мандаринаас өөр юм бодогдохгүй. Дуусаад л сургуулийнхаа ариун цэврийн өрөө рүү чавхадчихсан. Гэтэл дээлийн энгэрт мандарин маань байдаггүй...” Гадаа дуулсаар байгаад түүний хоолой сөөчихөж. Бас байн байн нусаа татна. Ханиад хүрсэн бололтой. Гэвч гэгэлгэн дурсамжаа эргэн санаад дуу нь бүр ч хөгжимлөг болж ирлээ. Юун ханиад. Түүнийг өрөвдөх хэрэггүй ээ, таны л нэг адил хүн гэдгээр нь хүлээж аваарай.

Түүнд мандаринтай өвөл ахиж ирэхгүй. Харин өөрийгөө ч танихаа байхад хөтлөх утаан хөшиг сунайсаар. Тэнд, гудамжинд зөрж өнгөрөх хүн бүрт зориулж сэтгэлийнхээ хөгийг хуваалцаж байхад хүлээж авдаг зүрх хэр олон байдаг бол? Ай даа, Улаанбаатарын өвөл улам л уйтгартай болоод хүмүүс бид нэгнээсээ улам л төөрөөд байх шиг.

“Бороонд норсон бүхэн үзэсгэлэнтэй харагддаг. Яагаад ч юм хүний жинхэнэ гоо үзэсгэлэн тэнд... будаггүй, баггүй, нойтон. Харин цас бүхнийг ариусгадаг гэдэгт би итгэдэг. Бүхнийг цагаан өнгөөр будчихдаг болохоор тэр биз. Тайван амгалан, даарах нь хүртэл зовлонтой биш. Том том цасан ширхэгүүд тэнгэрээс будраад л, бороон дусал шиг яарч биш, ер бишийн тайван. Удахгүй шинэ жил болно доо гэж бодох нь нэг л гоё, чамин мэдрэмж төрүүлнэ. Яг тэр үед их хотын хөл хөдөлгөөн саарч, сэтгэлдээ байх бүхий л сайхнаа эргэцүүлэх, аз жаргал бэлгэлэх хүн хоорондын хамгийн нандин харилцаа цастай өвөл л өрнөнө. Яг одоо цас орвол, яг одоо гараад гүймээр... Гэвч энэ зун...” өнгөрсөн зун өөрийн блогтоо ийн бичиж байв, би. Гэвч миний мөрөөдөж дурласан өвөл энэ биш байна. Өнөөх л танил, уйтай мэдрэмж. Төгөлдөр хуурын дан хар товчлуураар тоглосон саарал аялгуу.

“Бөмбөгөр”-ийн баруун урд байрлах “Genex” зочид буудлын гадаа нэгэн хүү дуулж суухыг олон удаа харсан. Өмнөх хүн ихэвчлэн зохиолын дуу дуулдаг бол энэ жаал хүүхдийн дуу л мэддэг.

“...Цагаан баавгайн бамбарууш тоглон наадаж байна

Цэгээн Туулын мөсөн дээр бөмбөг битгий хаяарай...”. Хүн хөгширдөггүй, хүүхэд нас нь л мөнхөд үргэлжилдэг бол сайхнаа. Хүүхдийн дууны үгэнд улс төр, хүнд суртал, нийгмийн хар бараан сүүдэр байхгүй. Тийм болоод ч тэр үү нийгмийн гаралтай шалтгаанаар нулимс унагах шалтгаан байдаггүй. Гэгээн байгаа биз.

Гудамж тэр чигтээ хөгжим юм. Тэнд жааз хөгжимийн намуухан хэмнэл шиг хайр дурлал өрнөж, хип хип дууны үг шиг үнэ амьдрал хөвөрч, Улаанбаатар бүхэлдээ сонгодог хөгжмийг намуун аянд бүүвэйлэгдэнэ. Түүнийг хөглөх нь би, бас та. Өнөө мөнхийн настай хэрнээ өнөөдөр яг анхных юм шиг сэдэл төрүүлэх цас бударч л байна. Тэгэхээр хүн чанар хаврын цас шиг хайлж дууссан гэдэгт битгий эвлэр. Харин сэтгэлээ уудал, нандин сайхнаа юунд зориулж хадгалах билээ, одоо л мэдэр.

Яг одоо цас орж байна. Сэтгэл доторх дурсамжийн орон зайд цасаар шуурч, жавар тачигнасан өвөл ирж, бага нас маань цонхны цаана цагаахан ертөнцийг ширтэн зогсоно. Цас ороод л, ороод л, орсоор л байна гэнэ ээ. Өвөл бүхэн дандаа урт, өнгөрсөн хойно нь л богинохон санагддаг хойно.

Монгол мөрөөдлийн эрэлд

2011-12-21T21:34:00.000-08:00

“Time” сэтгүүлийн өнгөрсөн сарын дугаарт “Chindian century” буюу “Энэтхэг, Хятадын эрин зуун” нэртэй нийтлэл гарчээ. Европ тив эдийн засгийн сүйрлээ хүлээн зөвшөөрөөгүй байгаа үед энэ “мэдэгдэл” арай эртэдсэн байж мэднэ. Гэхдээ л зайлшгүй зүйлээс бултах арга байхгүй. Тун удахгүй дэлхийн эдийн засгийн бодлого Ази тивээс салшгүй холбоотой болох бөгөөд чухам энэ үед тогоон дотроо хэн нь толгой байх вэ гэдэг асуултын хариултыг хайсан нь энэ. Саяхан “Forbes” сэтгүүл нэгэн сонирхолтой мэдээлэл нийтэлсэн нь анх удаа АНУ, Англиас өөр бүс дэлхийн санхүүгийн төвөөр тодорсон явдал байв. Тэр нь Азийн бар Хонконг. Энэ дохио бидэнд төдийлэн хамаатай мэтээр буухгүй байгаа ч дараачийн өгүүлбэр таны бодлыг өөрчилж дөнгөнө гэдэг итгэлтэй байна. Энэтхэгийн бизнесийн салбарын магнат Ратан Тата ийн хэлэв. “БНХАУ дэлхийн үйлдвэрлэлийн төв болсон. Энэтхэг улс технологийн бааз болон торниж байна. Хэрэв Монгол Улс одоогийн потенциалаа зөв залж чадвал эрдэс баялгийн “сан” болж мэдэх юм”.

ЭРДЭНЭСИЙН САН

Одоо дээрх өгүүл бэрүүд танд ямар нэг сэдлээр ойр дөт санагдахгүй байгаа бол Монгол мө рөөдөл тархинд тань соёолж ам жаагүй байна аа гэсэн үг. Эрдэс баялгийн нөөцөөр дэлхийд эх ний аравт орж байгаа Монгол Улсын ир гэдийн ирээдүйн талаарх таамаглал Улаанбаатарын утаа шиг саарал хэвээр байгаа нь даанч харамсалтай. Польш улсад эдийн засагч мэр гэж лээр ажилладаг Д.Баттулга “Мон голын эдийн засаг ойрын 20 жилд Азид нөлөөлж чадахуйц болно гэдэгт би хувьдаа итгэхгүй байна” гэв. Монгол мөнг өтэй болсон, болох ч болно. Гэвч үрэлгэн зан нь арилахгүй гэж тэр боддог аж. “Монгол дэлхийн хэмжээнд өрсөлдөж чадахгүй байна” хэмээн “Аpple” компанид инженерээр ажилладаг Д.Энх-Амгалан ярьжээ.

Монголын ирээдүйн талаарх за луу сын үнэн бодол энэ. Үнэхээр ч бид “бар” болж дөнгөхгүй нь болол той, тийм үү? Гэхдээ сэтгэлээр унахад эрт байна. Дэлхийн II дайны дараа АНУ эдийн засгийн хувьд доройтолд орж, орон гэргүй хүмүүс болон шархадсан цэрэг, өнчирсөн хүүхдүүдээр дүүрчээ. Гэвч тэдэнд “Аме рик мөрөөдөл” байсан. Америк хүн бүр өнөөдрөөс сайхан маргааш ирнэ гэдэгт итгэдэг, үүгээрээ гол зо гоосоор өд гөө дэл хийн тэргүүлэх эдийн засаг бүхий орон болж чаджээ. Яа хав, одоо сан хүүгийн хоёр дахь хям ралын сүү дэр тэднийг ганхуулж байгаа ч өнөөх л “Америк мөрөөдөл” унт рах болоогүй байна. Тэгвэл би дэнд “Монгол мөрөөдөл” бий юү.

АЗИД МОНГОЛ ХЭН БАЙХ ВЭ?

“Wealth daily” сэтгүүлийн шинжээч Кристиан ДеХамер Монголыг Төв Азийн Саудын Араб болно хэмээжээ. Алтны нөөцөөр дэлхийд тэргүүлж, нүүрснийхээр дэлхийд дөрөвдүгээрт бичигдэж байгаа нь бидэнд том боломж байгааг харуулж байна. Олон улсын валютын сан гийнхан Монголын эдийн засаг ойрын таван жилд дэлхийд өөр хаана ч байхгүйгээр хувирч, ДНБ үлэмж хэмжээгээр өснө хэмээн таамагласан. Харин үүнд итгэх эсэх нь өнөөх л “Монгол мөрөөдөл”- тэй холбоотой юм шүү. БНХАУ гэх дэлхийн хоёр дахь томоохон эдийн засаг бүхий үйлдвэрлэгч орон бидний хөрш. Гол нь Ази, тэр дундаа БНХАУ улам хүчирхэгжиж байна. Тэд нийг үзэн ядах сэтгэлээ түр хойш нь тавиад боломж гэж харъя. Ой рын арван жилдээ бид түүхий эдүүдээ боловсруулан дэлхийн зах зээлд нийлүүлж хараахан амжихгүй.

Санхүүгийн боломж ч бүрдээгүй байна. Тиймээс боловсруулаагүй түүхий эдийн экспорт ойрын жилүүдэд хөгжлийн хамгийн боломжит хувилбар болохыг хү лээн зөвшөөрөх хэрэгтэй хэмээн эдийн засагчид хэлдэг. Үнэхээр ч үндсэрхэг үзэл гаргаад алт, зэс, нүүрсээ хадгалаад суувал Монгол энэ хэвээрээ л үлдэнэ. Бамбар болж бойжсон хэрнээ бар болох тухай мартах хэрэгтэй гэ сэн үг. Хэрэв уул уурхайн нөөцөө зөв ашиглаж, болом жийн үнээр экспор толж чадвал ойрын таван жилд Монголын ДНБ 15 тэрбум ам.доллараар нэмэгдэх боломжтой хэмээх гаргалгааг Крис тиан ДеХамер дэвш үүлсэн байна билээ. Далайд гарцгүй, дээр нь хоёр их гүрний дунд халиуны зулзага шиг хавчуулагдсан байдаг нь хөгжлийн том саад хэмээн зарим нь үздэг.

Харин өөр өнцгөөс харвал ОХУ, БНХАУ бидний хувьд далай юм. БНХАУ өдгөө алт, зэс, нүүрсний үйлдвэрлэлээр дэлхийд тэргүүлж байна. Дотооддоо багагүй хэмжээний нөөцтэй ч хэрэгцээгээ бүрэн хангаж чадахгүй байгаа бол Монголд эдгээр түүхий эдийн үлэмж нөөц бий. Гэвч ийм байлаа гээд бүхнээ гаргаад туучихна гэсэн үг биш. Тонн түүхий нүүрс 70 ам.доллараар экспортолсноос дотооддоо боловсруулаад 150 ам.доллараар зарах нь мэдээж ашигтай. Гэхдээ Монголд нүүрс боловсруулах технологи хараахан хөгжөөгүй байгаа учраас эхлээд экспорт, дараа нь боловсруулах хувилбар бидэнд илүү дөхөм. Хэрэв энэ нөөц, бас боломжоо зөв ашиглаж чадвал Монгол Улс Саудын Араб шиг цалгисан их мөнгөнд умбахгүй юм аа гэхэд хамгийн өөдрөг хувилбараар тооцвол Сингапур, Хонконгийн адил бар болох боломжтой.

БУРУУ ЭРГЭЛТ

Гэвч санахад илүүдэхгүй сургамж бий нь мөрөөдөл бүхэн биелдэггүй. Африкийн орнууд шиг гаднын хө- рөнгө оруулагч нэртэй мангасуудад бүхнээ цөлмүүлээд хогон дээр суусан гуйлгачин болж үлдэхгүй гэх баталгаа байхгүй. Хэдэн жилийн өмнө тэд ч мөн дээрх шиг сүржин төсөөлөлд умбаад бодит эрсдэлийг харах сөхөөгүй байв. Иракийн эдийн засаг 1970- аад оны үед нэлээд өсөлттэй байжээ. Тухайн үед нефть, хийн орлого асар их байсан ч эрх баригчид нь бүх хөрөнгөө дайнд зарцуулсаар юу ч үгүй хоцорсон байна. “Бид ийм баян юм чинь” хэмээн бардаж, байгаа мөнгөнөөсөө гадна байхг үйгээ зээлж өрөнд оржээ. Най ман жил үргэлжилсэн Иран, Иракийн дайны үеэр иракчууд 80 тэрбум гаруй доллар зарлагадсан гэх тооцоо ч бий. Уг нь 112 тэрбум баррель нефтийн батлагдсан нөөцөөрөө Ирак нь дэлхийд хоёрдугаарт ордог байв.

Ойрын 10 жилд нэг монгол хүнд ногдох орлогын хэмжээ дөрөв дахин өсөх таамаглал байгааг Олон улсын валютын сангийн Монголыг хариуцсан ажлын хэсгийн ахлагч Стивен Барнетт Улаанбаатарт ирэх үеэр тэмдэглэсэн. Гэхдээ эрдэс баялгийн нөөц аливаа орны хөгжих баталгаа болдоггүйг ч тэрбээр мөн сануулсан юм. “Хүний хөгжлийн сан”-гаас иргэн бүрт сар бүр 21000 төгрөг тарааж байгааг бид мөн ч их хараав. Уул уурхайгаас олж буй мөнгөө дэмий зүйлд үрээд дууслаа гэх мөртлөө энэ мөнгийг аваагүй хүн цөөхөн. Монголчуудын 80 хувь нь дээрх мөнгийг сар бүр авдаг гэх баримт бий. Мэдээж шийдвэр гаргах түвшинд байгаа хүмүүс хэрхэхээс бидний амьдрал, ирээдүй шалтгаална. Гэхдээ би, бас та Монголын нэгэн эд эс шүү гэдгээ мартаж болохгүй.

БӨХӨӨГҮЙ МОНГОЛ МӨРӨӨДӨЛ

Монгол Улс өнгөрсөн зуунд улс төрийн нэг намтай, үүнийгээ да гаад бүгд нэг мөрөөдөлтэй байв. Эдийн засгийн хувьд ч мөн ялгаагүй. Мэдээж, үүний алдаа оноо их, бага тунгаар бий ч эх орноо гэх сэтгэл жинхэнэ “Монгол мөрөөдөл” байсан гэдэгт эргэлздэггүй. Америкт дөнгөж ахлах сургуулиа төгссөн хүүхэд өөрийнхөө санааг хэрэгжүүлээд, ком пани босгоод явахад ямар ч саад байх гүй. Үүнийгээ тэд америк мө- рөө дөл хэмээдэг. Харин өдгөө Монгол Улс Азийн бар болж чадна, бид ийм болгохын төлөө зүтгэнэ гэсэн “Монгол мөрөөдөл” хэний зүрхэнд цохиолж байна вэ? Дэлхийн эдийн засгийн төв болж буй Ази тивд бар мэт, луу мэт, заан мэт хөгжилтэй орнууд бий. Эдийн засаг нь туулай мэт хурдан тэлж эхлэв. Харин Монгол Улс Азийн тавцанд хэн болж чадах вэ гэх асуултын хариу магадгүй таны зүрхэн дотор цохилж байгаа ч юм бил үү, хэн мэдлээ.

Баяртай Эми, сайн уу Аделе. “Чамайг даа” Муррей

2011-12-17T01:27:00.000-08:00

“Биллбоард” сэтгүүлээс нэрлэсэн хөгжмийн ертөнцийн оны онцлох 20 үйл явдал.

Лэди Гагагийн 1000 дахь түрүү

“Биллбоард” сэтгүүл шилдэг дууны жагсаалт гаргаж эхэлснээс хойш 52 жил болжээ. Тэгвэл дуучин Лэди Гагагийн “Born this way” дуу 1000 дахь долоо хоногийн №1 дуугаар тодорч, түүхэн амжилтын эзэн боллоо. “Үүнийг миний карьер дахь хамгийн хүндэтгэлтэй, эрхэм зүйл гэж хэлэхгүй бол магадгүй би тэнэг болох байх” хэмээн Лэди Гага сэтгэгдлээ илэрхийлжээ. Энэ дууны видео клипийг ганцхан долоо хоногийн дотор 85 сая хүн үзсэн байна.

Гайхамшиг! Адель

Хэрэв хөгжмийн ертөнцийн долоон гайхамшгийг нэрлэх бол Английн поп дуучин Адель гарцаагүй хамгийн агуу нь болох байсан биз ээ. Үгүй ч байж болно. Ямартай ч 2011 он түүнийх байлаа. Тэрбээр “21” цомгоо хоёрдугаар сарын 22-нд Англид худалдаанд гаргаж, долоо хоногийн АНУ-д нээлтээ хийснээс хойш өнөөдрийг хүртэл тэр хэнд ч гүйцэгдсэнгүй. Шархалсан зүрхний шаналан, хайр, будаггүй үнэн мянга мянган зүрх сэтгэлийг эзэмдэж орхижээ. Түүний “21” цомог 13 долоо хоногийн турш Биллбоардыг тэргүүлсэн бол “Rolling in the deep” дуу нь найм, “Someone like you” нь таван долоо хоног шилдгийн жагсаалтын тэргүүнд бичигдсэн билээ. “21” цомогт багтсан “Set fire to the rain” дуу нь өнгөрсөн долоо хоногт уг жагсаалтын 21-т бичигдсэн бөгөөд Биллбоардын тэргүүлэх магадлал өндөр байгаа аж. “21” цомог дэлхий даяар нийт 13 сая хувь борлогджээ.

Мянганы хатагтай Queen B

Тавдугаар сарын 22-нд 7.9 сая үзэгчийн өмнө дуучин Бэйонсе ээжийнхээ гараас Биллбоардын Мянганы шилдэг уран бүтээлч шагнал гардав. Тэрбээр энэ үеэр “4” цомгийнхоо анхны сингль “Run the world (girls)” дуугаа тайзнаа амилуулсан бөгөөд дүрс бичлэгтэй уралдан бүжиглэж, олныг алмайруулсан билээ.

Дахиад л Лэди Гага

Тэрбээр ганцхан долоо хоногийн дотор нэг сая хувь цомог борлуулсан цорын ганц уран бүтээлч болов. Цомог анх худалдаанд гарсан өдрөө Амазон цахим худалдаагаар ердөө 99 центээр зарагдсан бөгөөд гайхалтай маркетинг байсан хэмээн шүүмжлэгчид ярьжээ.

“The Voice” vs “American idol”

Хөгжмийн ертөнцөд реалити шоу амилсан жил байлаа. Алдарт “American idol” нэвтрүүлэг Саймон, Паула, Рэнди нартайгаа салах ёс гүйцэтгэж Кара, Стивен Тэйлор, Женнифер Лопез нарын шинэхэн шүүгчидтэйгээр эргэн ирсэн ч урьдын амжилтандаа хүрч чадсангүй. Харин сул орон зайд Cee Lo Green, Кристина Агилера, Блэйк Шелтон, Адам Лэвинэ нарын харьцангуй залууд оддыг эгнээндээ нэгтгэсэн “Voice” шоу эзэгнэв. Гэвч Саймоны “X Factor USA” нэвтрүүлэг NBC телевизээр цацагдаж эхэлмэгц дээрх хоёрт гэнэтийн бэлэг барьсан билээ.

J.Lo and Marc: Баяртай!

Холливудын үлгэр жишээ хосууд гэгддэг Марк Энтони, Женнифер Лопез нар долоон жилийн хамтын амьдралдаа цэг тавьж буйгаа зарласан нь хамгийн том дуулиан байлаа. Ийнхүү тэдний гурван настай Эмми, Макс нэртэй ихрүүд гэр бүлийн аз жаргалыг дутуу амсах болов.

“Клуб 27” + Эми Уайнхаус

Өөрийнхөөрөө өөрийгөө нээсэн, Английн дуучин Эми Уайнхаус 27 насандаа хорвоогийн мөнх бусыг үзүүлж Жими Хэндрикс нартай хамт “Клуб 27”-д “элсэв”. Архи, хар тамхи хэтрүүлэн хэрэглэснээс болж амиа алдсан түүний цогцосыг зургадугаар сарын 23-нд Лондон дахь гэрээс нь олжээ. Энэ явдлын дараа түүний “Back to black” цомог нь хөгжмийн чартуудад эргэн ирж, эцэг Уайнхаус нь түүний нэрэмжит буяны сан байгуулсан билээ. Сонирхуулахад, түүний олны хүртээл болж амжаагүй дуунуудыг багтаасан “Lioness: Hidden Treasures” шинэ цомог өнгөрсөн долоо хоногт Англид худалдаалагдаж эхэлсэн.

U2: “360” аялан тоглолт

Алдарт U2 хамтлагийн “360” аялан тоглолтын тасалбар дэлхий даяар 7 сая хувь худалдаалагдаж, нийт 736 сая ам.долларын ашиг олсон нь супер амжилт байлаа.

Jay Z, Канье Уэст: “Watch the Throne”

Тэдний хамтын бүтээл “Watch the Throne” цомог хип хопын ертөнцөд цахиур хагалж, Биллбоардын жагсаалтыг тэргүүлсэн. Уг цомогт багтсан “Otis”, “Niggas in Paris” зэрэг дуу нь ч дэлхий даяар олон сая хувь борлогдсон юм. Тэд тун удахгүй аялан тоглолт хийхээ мэдэгдсэн.

“Sugarland”-ын үхэл дагуулсан тоглолт

Өнгөрсөн наймдугаар сарын 13-нд Индианаполист болсон Sugarland, Sara Bareilles нарын тоглолтын үеэр тайз нурж, долоон хүн амиа алдаж, 43 хүн бэртсэн нь хөгжмийн ертөнцийн хар толбо болон түүхэнд үлдлээ.

Кэти Пэрри Майклтай цуг

Дуучин Кэти Пэрригийн Missy Elliott-той хамтарсан “Last Friday night” дуу Биллбоардын жагсаалтыг тэргүүлсэн түүнийг түүхэн амжилтад хөтөллөө. Кэти Пэрригийн “Teenage dream” цомгийн тав дахь дуу уг жагсаалтыг тэргүүлсэн нь эмэгтэй уран бүтээлчдийн урьд тогтоогоогүй амжилт бөгөөд тэрбээр Michael Jackson-ий “Thriller” цомгийн амжилттай зэргэцэв. “Шүдний сойзоор микрофон хийгээд есөн настайдаа дуулдаг байснаа санаж байна. Энэ бол миний мөрөөдөж ч зүрхлэхгүй том амжилт байлаа” хэмээн Кэти Пэрри ярьжээ. Өдгөө түүний “One that got away” дуу нь Биллбоардын жагсаалтын дөрөвдүгээрт бичигдэж байгаа бөгөөд энэ дуу шилдгээр шалгарвал Майклын амжилтыг эвдэх юм.

Бэйонсегийн хэвлий дэх “Jay Z”

Тэрбээр 2011 оны MTV Video music awards-ийн үеэр жирэмсэн болсноо зарлаж, шуугиан тарилаа. Уг тоглолтын үеэр Жэй Z-д зориулсан “Love on top” дуугаа сонирхуулсны дараа уг мэдээ нэгэнт тодорхой болсон юм. “Хэвлийд минь бойжиж буй хайртай үрээ мэдрэх хамгийн сайхан завшаан” хэмээн ярьжээ.

Tyler, the Creator: “Welcome to F***ing future”

Дуучин Tyler МТV VMA шагнал гардуулах ёслолоос Шилдэг шинэ залуу уран бүтээлчээр тодорсныхоо дараа ийн хэлсэн юм. “Welcome to Fucking future”.

Баяртай Стив

Хөгжмийн үйлдвэрлэлийг шинэ шатанд гаргахад үнэтэй хувь нэмэр оруулсан Стив Жобсийн үхэл гэнэтийн бөгөөд итгэмээргүй мэдээ байлаа. “Apple” компанийг үндэслэгч энэ эрхэм технологийн ертөнцөд хувьсгал хийсэн төдийгүй хөгжмийн ертөнцөд ч нөлөө тусгалаа үзүүлсэн билээ.

Жастин Бибер аав “болсон” нь

Канадын поп од Жастин Бибер хараал зүхэл, алдар нэрийн оргилд зэрэг авирлаа. Mariah Yeater хэмээх эмэгтэй түүнээс хүүхэдтэй болсноо зарлаж, Жастинийг шүүхэд дуудсан юм. Хэрэв энэ мэдээ үнэн бол Жастин Бибер гурван сартай хүүгийн эцэг аж. Гэвч энэ нь батлагдаагүй бөгөөд дуучин Жастин Селена Гомез нарын хайрын романс үргэлжилж, уран бүтээлүүд нь ч дэлхий нийтийг байлдан дагуулсан хэвээрээ байгаа билээ.

“Чамайг даа” Муррей

Попын хаан Майкл Жексонд “үхлийн тийз” гардуулсан эмч Конрад Муррей дөрвөн жилийн хорих ялаар шийтгүүлэв. Гэвч Майкл амьд байгаад, дэлхий ертөнцөд өгөх байсан гайхамшигтай харьцуулбал энэ юу ч биш хэмээн үзсэн шүтэн бишрэгчид нь эсэргүүцлийн жагсаал өрнүүлсэн.

Төрийн дууллаа мартаж болохгүй

“O say can you...” өнгөрсөн хоёрдугаар сард болсон Super Bowl тэмцээн дуучин Кристина Агилера АНУ-ын төрийн дууллыг дуулснаар эхлэх байв. Тэр дуулсан. Гэхдээ үгээ мартсан. Алдарт дуучны хувьд төдийгүй америкийн иргэн хүний хувьд тун ичгэвтэр байдалд орсон тэрбээр маргааш нь шүтэн бишрэгчдээсээ уучлалт хүссэн билээ.

Цахим од Ребека Блэйк

Kreayshawn, Lana Del Rey зэрэг Өмнөд Калифорнийн өсвөр насныхан хөгжмийн ертөнцөд цахиур хагалав. Гэвч хамгийн супер нь 14 настай, цахим од Ребека Блэйк байлаа.

Arcade Fire, Эсперанса Спалдин: “Юун Бибер?”

53 дахь удаагийн Грэммийн шагнал гардуулах ёслол Эминем, Жастин Бибер нарынх болно хэмээн цөөнгүй хүн таамаглаж байлаа. Гэвч гол номинациудад тэдний горьдлого талаар болов. Эминем “Recovery” тодрох нь тодорхой гэж байсан Оны шилдэг цомгийн шагналыг ч “Arcade Fire”-ийн “Suburb” булаав. Тэгвэл шилдэг шинэ залуу дуучны шагнал Биберийнх гэж таамаглаж байсан ч эгшигт хайрцаг жааз дуучин Эсперанса Спалдины гарт очив. Жааз уран бүтээлч анх удаагаа энэ шагналын эзэн болсон нь энэ.

Төрсөн өдрөөс төрсөн бодол

2011-12-05T21:13:00.000-08:00

Цаг хугацаа гэж байдаггүй, мань шиг л махан биеийн бодож олсон тэнэглэл шүү дээ гэх. Магадгүй цаг хугацаа урсдаггүй, урьд царцаж орхисныг нь бид мартаад доог хийж суудаг ч юм билүү. Энэ амьдрал дунд 21 жил тэснэ гэдэг амаргүй юм аа. Төгсгөл нь тодорхойгүй, гэхдээ хэзээ нэгэн цагт төгсөх нь тодорхой тоон хүрд эргэх бүрт жилийн яг энэ өдөр л яг хуучнаараа, тогтсон найруулгаар өнгөрдөгт дасжээ. Үргэлж л даваа гариг байдаг, энэ өдөр л байнга давтагдаж байдгийг нээснийхээ төлөө туулайн бөөр модонд хүлүүлсэн Хосе Аркадио нэг иймэрхүү юм мэдэрсэн тухай тайлал байдаг даа.

Төрсөн өдрийн хамгийн эхний мэндчилгээ “...Uheld neg jiler oirtoj bgad ni bayar hurgey…” гэж эхэлж байна. Гарцаагүй үнэнээс бултах аргагүй, эерүүллээ ч эцсийн цэг нь үнэний дэнсэнд хамаатай болохоор яах ч билээ. Гэхдээ энэ нь гуньж гутрах, шалдаа бууж сөхрөх шалтаг биш шүү. Өнөөдрийн эхлэл хамгийн сайхан, ёстой үргэлж давтагдахыг хүсмээр сайхан байлаа. Ээж минь төрсөн өдрийн мэнд хүргээд, үнсэж сэрээлээ, намайг. “Миний хүү 20.00 цагийн үед төрсөн шүү” гэж байна. Миний ээж 21 дарь эхийг шүтдэг, сонин дээр хэвлэгдсэн зургийг хүртэл жаазлаад ханандаа хаддаг, дэвтэртээ наадаг жир бишийн сүсэгтэйг нь хааяа шоолдог юм. Тийм болоод ч тэр үү миний 21 насны төрсөн өдөр ээжийн хувьд хувь заяаны гайхалтай тохироо болж буй нь илт. Гэхдээ ээж минь нэг их нялуун хүн биш учраас үнсчихээд л яваад өгнө лээ. Харин би гэртээ аавтайгаа үлдлээ. Аав минь тэнгэрийн оронд байгаа ч бурхны тавиур дээр заларсан зураг нь амьтай, тэгээд биднийг үргэлж харж, ивээж тэтгэж байдаг гэх мухар сүсэг надад бий.

Аав бид хоёр тав хоногийн зөрүүтэй төрсөн, би гэрийнхээ ганц эрхийн тэнэг нь учраас хоёр төрсөн өдөр тэмдэглэдэг байсан дурсамж тодорч байна. Аавын найзууд гэрт ирэхдээ “эрх шар”-д гар хоосон ирдэггүй. Зургаан настайдаа аавынхаа төрсөн өдрөөр анх удаа бэлэг бэлдэж, аав, ээж бас өөрийгөө зурснаа санадаг юм. Аавыг ээжээс өндөр зурж, хоёр ахыгаа ор тас мартсан учраас ээж учиргүй шүүмжилж билээ. Дурсамж эргэн санахад сайхан ч гэлээ давтагддаггүй, ахиж ирдэггүй нь тоогүй. Бас өнгөрсөн цагт.

Өглөө гэрээс гарахын өмнө бурхны өмнөх хүрдийг эргүүлж, бас аавынхаа хөргийн өмнө хэсэг саатлаа. Аавынхаа зургийг аваад би хацартаа наасан. Аав минь байсан бол намайг үнсэх л байсан учраас би энэ эрхийг өөртөө олгосон юм. Хүний ургуулан бодох, хүссэнээ төсөөлөх төрөлх зангаар аавын минь зураг нээрээ ч над руу инээмсэглэж байна гэж харсан. Аавгүй гэж хэлүүлэх дургүй шалтгаан минь энэ. Бие нь л байхгүй болохоос хүссэн үедээ би аавыгаа бодол дотроо харж, төсөөлж, ярьж чаддаг болохоор энэ байхгүй гэсэн үг биш.

Энэ өдөр л би найзуудынхаа дунд ямар чухал хүн болохоо мэдэрдэг. Гэхдээ бусад үед нь хэн ч биш гэсэн шалтгаан бас биш. Хүн хамгийн дотнын хүндээ сэтгэлийн үгээ хамгийн бага хэлдэг гэдэг дээ. Уулзах бүртээ “Чи миний нэг хэсэг шүү” гэж хэлж зүрхлэхгүй, дотроо бодно, бодохгүйгээр цаанаа л нэг дохио солилцоод байх нь бий. Харин энэ өдөр бид дотор үргэлж байх тэр мэдрэмжээ үг болгон солилцдог юм. Энэ дэлхийн зургаан тэрбум хүнээс ингэж таарах нь жирийн тохиолдох биш л байх.

20 насны төрсөн өдрөөс хойш би нэлээдгүй өөрчлөгджээ. 365-хан хоног шүү дээ. Гэхдээ хүсвэл хэдхэн хором ч амьдралыг минь тэр чигт нь өөрчилж чадахтай харьцуулбал багагүй хугацаа. Эсвэл би өөрчлөгдөөгүй байх, өөрийгөө өөрөөр харж, жав ёсны нэмэгдлүүддээ дассан байх л даа. Өнгөрсөн жилийн энэ өдөр ээж минь нэг нууц задалж билээ. Би энэ ертөнцөд мэндлэхгүй ч байж магадгүй байсан гэсэн. Хачин юм шүү, одоо би энд. Гэхдээ ээж, аав хоёр минь эцсийн шийдвэртээ хожим эргэлзээгүй гэдгээ хэлсээн. Хэрэв буруугаар эргэсэн бол... яаж ч бодсон боломжгүй юм даа. Сэтгэл дотор минь үргэлж байдаг ч санах тоолондоо уудалдаггүй, нандин үгээ хэлье. Ээж ээ, намайг төрүүлсэнд баярлалаа. Эрх шар хүүтэй байхын жаргал, зовлонг мэдрүүлж яваа хүүгээс чинь. Аав минь өнөөдөр намайг, бас таныг үнсэнэ дээ. Яг бидний мэдэх тэр дурсамж амилна.

Бамбар хэзээ бар болох вэ?

2011-11-26T00:49:00.000-08:00

Монгол Улсын эдийн засгийн өсөлт энэ онд 17 хувь, Дэлхийн банк, Олон улсын валютын сангийн таамаглалаар 20 хувьд хүрнэ хэмээж байна. Энэ онд дэлхийн аль ч улсад эдийн засгийн өсөлт ийм өндөр хувьд хүрээгүй ч эл таамагт монголчууд итгэсэнгүй, бас баярласан ч үгүй. Төсөв томорч, эдийн засаг өсөж, гаднын хөрөнгө оруулалтын хэмжээ үлэмж нэмэгдэж байгаа тухай хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд залхтал нийтэлж байгаа ч монголчууд мөнөөх л хуучин янзаар. Иргэдийн амьдрал энэ сүржин сураг мэтээр дээшилж өгөхгүй, цалин хангамж нь өсөхгүй, бараа, бүтээгдэхүүний үнэ дуу аван нэмэгдэж байгаа учраас л итгэл төрөхгүй байгаа юм шүү дээ. Гэвч цаг өөрчлөгдөнө. “Хүн болж төрнө гэдэг олдохгүй хувь заяа. Харин хэн байх вэ гэдэг өөр хэрэг” гэх үг Жан Поль Сартрын “Үг” номонд бий. Уул уурхайн түүхий эдийн нөөцөөр дэлхийд эхний аравт орж буй нь дэлхийн зах зээлд Монгол гэх “бамбар” мэндэлсэн гэдгийг сануулж байна. Харин бамбар бар болон торниж чадах болов уу?

Ази тив өдгөө дэлхийн зах зээлийн өнгө толь нь болсон АНУ, Европын орнуудаас гойд сонирхолтой цэг болон хувирлаа. Энд бар мэт, луу мэт, заан мэт хөгжилтэй орнууд бий. Эдийн засаг нь туулай мэт хурдан тэлж эхлэв. Харин Монгол Улсын Азийн тавцанд хэн болж чадах вэ гэдэг л сонирхол татаж байна. Луу мэт, заан мэт хөгжил биднээс тэс өөр. Тиймээс биднийг бар болон хөгжиж чадах уу хэмээн “Reuters”, “Telegraph”, “Eurasia net”, “Голос Россий” зэрэг дэлхийн томоохон мэдээллийн агентлагууд бичиж байна.

Б.Батзаяа Хөдөө аж ахуйн их сургуулийн Бизнесийн удирдлагын ... дамжаанд сурдаг. Тэрбээр Монголын эдийн засгийн хөгжлийн талаар “Өдгөө манай улс эдийн засгийн хувьд сул дорой байгаа нь үнэн. Гэхдээ төр, засаг руу хамаг бурууг чихэхгүйгээр хүн бүр хичээвэл бид уул уурхайн баялгаа зөв хуваарилж, баян чинээлэг улс болох боломжтой. Би хувьдаа Монгол Азийн бар улс болж чадна гэж итгэдэг. Гэхдээ үүнд багагүй хугацаа орно байх” гэв. Харин Монголын Санхүүгийн зах зээлийн холбооны ерөнхийлөгч Ө.Ганзориг үүнийг өөр өнцгөөс харж байна. Тэрбээр тоон үзүүлэлт шийдвэрлэх гаргалгаа биш хэмээв. “Эдийн засгийн өсөлт, ДНБ-ий хэмжээ, инфляц зэрэг эдийн засгийн хэмжүүр улсын хөгжил иргэндээ хэр нөлөөлж байгааг харуулж байгаа юм. 10 жилийн өмнө Монголын ядуурлын төвшин 32 хувьтай байсан. Өдгөө энэ хувь 38-д хүрчээ. Гэтэл энэ хугацаанд эдийн засаг яаж өссөн билээ. Тиймээс би цаасан дээрх эдийн засгийн өсөлтөд итгэхгүй байна” гэсэн юм. Үнэхээр ч эрүүл мэндийн үйлчилгээ, боловсрол, дэд бүтцийн салбар эдийн засгийн өсөлттэй ижил байдлаар хөгжөөгүй байгаа нь энэ бүх сайхан үгс гал унтраах төдий үзүүлэлт байсан юм биш гэх таамагт хөтөлж байна.

“Барын чихмэлийг хараад бар байна гэж хөөрцөглөж болохгүй шүү” хэмээн Ө.Ганзориг хэлсэн. Тэгвэл Оросын улс төр судлаач Владимир Родионов бүр ч өөр байр суурьтай байна. “Монгол Улс нь Азийн бусад “бар” болон “луу”-наас ялгаатай нь далайд гарцгүй. Энэ нь тэд хөрш ОХУ, БНХАУ-тай худалдаа хийх юм уу, үүгээр дамжин бусад зах зээлд гарна гэсэн үг. Мөн тэд нийгэм, эдийн засгийн шилжилтээ даваад удаагүй байгаа. Тус улс дахь Зөвлөлтийн хараат байдал нуран унах үед зүүн өмнөд Азийн орнуудын нийгэм эдийн засгийн хөгжлийн төвшин ерөнхийдөө доогуур байсан бөгөөд зах зээлийн шилжилтийн эхний үед хүмүүст алдах зүйл байгаагүй нь харин ч амжилтын үндэс болсон” хэмээжээ.

Үнэхээр ч манай улс хөгжиж байгаа бусад оронтой нэг л адилгүй. Далайд гарцгүй хэрнээ байгалийн асар их баялагтай. Энэ нь муу мэдээ юм шиг хэрнээ дэлхийн тэргүүлэгч эдийн засаг бүхий ОХУ, БНХАУ-ын хөрш гэдэг утгаараа давуу тал болж хувирна. Дэлхийн зах зээлд нүүрс, зэсийн хэрэгцээ үлэмж ихэссэн үед үүцээ задалсан нь биднийг “гэнэт баяжигч” болгож орхисон. Үнэндээ ийм зүйл болно гэдэгт итгэж байсан хүн цөөн. Монгол Улс Азийн шинэ бар болох нь бүү хэл бамбар болж “бойжих” талаар ч өмнө ярьж, төсөөлж байсангүй. Харин одоо салхи эргэжээ. Оюутолгой, Тавантолгой гэх дэлхийд алт, зэс, нүүрсний нөөцөөр тэргүүлэх ордуудын олборлолт эхлээгүй, хараахан жигдрээгүй байгаа ч их мөнгөний сураг хэдийнэ үнэртэж эхэлсэн. Хүссэн ч, хүсээгүй ч зэс, нүүрс манай улсын эдийн засгийн ойрдын хэдэн жилд торохгүй тэтгэж, мөнгөөр “услах” болно. Харин үүнийг хэрхэн зарцуулах, иргэддээ яаж тэгш хуваарилах вэ гэдгээс л бамбар бар болж чадах эсэх нь хамаарна.

Монгол Улсын Ерөнхий сайд С.Батболд Нью-Йорк хотноо аравдугаар сарын 28-нд болсон Азийн нийгэмлэгийн (Asia Society) форумд оролцох үеэрээ Монголын Засгийн газар байгалийн баялагтай бусад орны туршлагыг сайтар судалж байгаа тухай ярьсан байна билээ. “Байгалийн баялагтай орнуудыг балласан голланд өвчин тусахгүйн тулд бид цоо шинэ юм сэтгээгүй. Манайхан Норвеги, Австрали, Канад улсын туршлагыг судалж байна” хэмээжээ. Тэрбээр ард түмнээ боловсрол, байр сууц, нийгмийн халамжийг үйлчилгээгээр бүрэн хангахыг хүсэж байгаагаа илэрхийлээд эдийн засгийн хямрал тохиолдох үед хэрэглэх Тогтвортой байдлын сан байгуулснаа ч дуулгажээ. Монголын Засгийн газар Азийн нийгэмлэгийн форумд оролцогчдод хэлснээ ажил хэрэг болгож чадвал бар болж хөгжинө гэдэг тийм ч бүтэшгүй зүйл биш. Гэвч бодит байдал гэвэл өнөөдөр инфляцын хэмжээ 12 хувьд хүрч, цаашлаад 20 хувь болж мэдэх таамаг бий. Ядуурлын төвшин сүүлийн жилд огт буурсангүй. Арилжааны банкууд зээлээ хумьж, эдийн засаг нэг л биш хэмнэлээр яваад байгааг бид харж байна. Энэ бүх сөрөг үзүүлэлтүүд монголчуудыг маргаашдаа итгэх итгэлийг нугачин даржээ. 50 жилийн өмнө жирийн хятад иргэн улс нь дэлхийн тэргүүлэх эдийн засагтай болно гэдэгт итгээгүй. БНСУ-ын жишээг бид мэднэ. Гэтэд өдгөө эдгээр улсын эдийн засаг хэдхэн жилийн дотор яаж өөрчлөгдснийг хар даа. Бид чадахгүй гэж үү. Байгалийн асар их баялагтай “бамбар” бар болж дөнгөхгүй юү?

Яаж үхэхэд хамаг учир бий!

2011-11-23T21:27:00.000-08:00

Есүс Христ эхнэртэй, тэр нь түүхэнд биеэ үнэлэгч гэдгээс гойд сэтэргүй Магдалена гэх эмэгтэй байсан тухай ой гутам үнэнийг сонсоод олон мянган санваартан сүмийн шалан дээр нөмрөгөө тайлж шидээд, насан туршдаа хэнээс ч аврал хүлээхгүй амьдарч буй тухай бишгүй яриа бий. Гэхдээ үлдсэн хэсэг нь цагаан биш хар жигүүртэй, ариун саваа бус цуст хадуур барьсан Азраелийг уучилж дөнгөдөг нь хачин. Яаж үхэхэд хамаг учир бий гэдэг. Бурхнаас бусад нь мөнх биш, гэхдээ бурхан яаж мөнхийн хутаг олсон нь тодорхой биш энэ амьдралд үхлийн баруун мутар Азраел бээр бидний дуусах цагийн хүрдийг атган зогсдог гэнэ. Манай тоолол эхлээд 2000 илүү жилийг ардаа орхив. Үхлээс бусдын учир явдлыг таньж, ялж чадсан, бид. Азраел хийгээд түүний ариун бус үйл л үлдлээ. Яаж үхэхэд хамаг учир бий гэнэ.

Хамгийн эрхэм долоон сахиусан тэнгэр дотор Азраел шиг хүндтэй нь үгүй. Гол нь үхлийн сахиусан тэнгэр хэмээн нэрлэгдсэн тэрбээр Еврей, Ислам, Христийн шашинд нэг дүртэй оршдог. Коран сударт түүнийг “Малах” хэмээн нэрийднэ. Энэ танил нэрийг та Дэн Брауны “Мартагдсан бэлгэ тэмдэг” (Lost Symbol) зохиолоос уншсан биз. Түүний танил үгсийг ч тааж олсон гэж найдъя. Олонд танил болсон төрхөөр тэр дөрвөн янзын царайтай, дөрвөн мянган өд бүхий далавчтай эртний ном зохиолд дурдснаар хамгийн сүүлд үхэх бурхан хийгээд хүн болой.

Иудын шашины ариун судар Зохарт түүний тухай “Азраелийг хүн төрөхлтөн сонгосон. Тэр там, диваажингийн завсарт байх бөгөөд замыг заагч. Тэр бүх сахиусан тэнгэрүүдийн удирдагч мөн” хэмээсэн нь бий. Ихэнх христийн шашинтнууд түүнийг ариун бусаар сэтгэж, үзэн ядах нь их боловч түүний гарт диваажинд хүргэх тийз бий учраас харах өнцгөө өөрчлөх ёстой мэт. Христийн шашинд Азраелийг үхлийг шүүгч Хүн санваартан Эзратай холбоотой гэж үздэг. Зохиолч Ж.Э.Ханауэрийн “Диваажингийн тухай заншил: Муслым, Христ, Иуда” номонд Азраелийг цэрэг болохоос татгалзсан хэмээдэг бөгөөд учир нь Есүсийн цэргүүд үхснийхээ дараа заавал диваажинд очдог аж. Харин Азраел диваажинд очихоос татгалзаж, үхлийн сахиусан тэнгэр болохыг илүүд үзэж, түүндээ ч хүрсэн тухай уг номонд гардаг.

Сих шашинд Азраел зөвхөн нүгэл хилэнц үйлдсэн хүмүүстэй тооцоо боддог төдийгүй хадуураараа толгойг нь цавчиж, нүгэлт биеэс нь ариун сүнсийг сулладаг тухай өгүүлэмж бий. Үүний дараа тэрбээр сүнсийг там руу илгээж, Вахагуругийн хуулийн дагуу ял шийтгэлээ үүрсэн тохиолдолд сулладаг аж. Энэ бол зөвхөн Сих шашины ариун номонд гардаг үзэгдэл. Харин Коран сударт өөр өгүүлэмж бий. Азраел сүнс суллагч бөгөөд, үүнийг бурханд хүргэгч төдий. Түүнд шүүх, сүнс сонгох ямарваа нэгэн эрх мэдэл олгоогүйгээрээ исламын шашины Азраел өөр аж. Яаж үхэхэд хамаг учир бий гэнэ.

Азраел гэгч үнэн бодитоор байдаг гэдэгт байгалиас хэт холдсон хүн төрөлхтний итгэл хүрэхгүй. Гэвч энэ насанд үйлдсэн нүгэл хилэнц бүхнээ сэгсэрч орхиод шинэ амьдрал сонгоно гэдэг хамгийн үнэмшилгүй магадлал. Бурхан байдаг эсэх тухай маргаан өнөө хэр явж л байна. Харин эрт цагийн хүмүүс бурхан байдаггүй байлаа ч энэ насны амьдралаа үнэ цэнэтэй, хариуцлагатай өнгөрөөх хэрэгтэй гэдгийг сануулах гэж Азраелийг оюун санаандаа “бүтээсэн” ч юм билүү. Хэрэв үхлийн сахиусан тэнгэр, там, эрлэгийн элч гэж огт байдаггүй гэдгийг шинжлэх ухаанаар баталгаажуулаад авбал, нэг олдсон насандаа нүгэл хилэнцийг үйлдэхгүй өнгөрөх утгагүй хэмээн бодох ухвар мөчид хүмүүний тоо олон. Энэ насны амьдралын үнэ цэнийг мэдрэхийн тулд энэний дараа хүлээж буй айдсын тухай дам ярианы тунг бага зэрэг нэмэх ч илүүдэхгүй. Яаж үхэхэд хамаг учир бий гэнэ.

Нэгэнт үхэхгүй байх сонголт бидэнд байхгүй. Үхлийн дараа хэнтэй уулзаж, хаана очих нь ч тодорхойгүй. Ариун үхэх, нүгэл хилэнц үүрээд одох нь л бидний сонголт. Яаж үхэхэд л хамаг учир бий.

Нойрсож буй гоо үзэсгэлэн

2011-11-07T21:28:00.000-08:00

Хэзээ би том хүн болсноо санадаггүй. Нэг л мэдэхэд эргэн тойрны хүмүүс том хүн мэтээр хүлээн авах болсныг л мэддэг юм. Одоо тэдгээр “том хүмүүс”-ийн нэгэн адилаар хүүхэд насанд хүргэж өгөх галт тэрэг хэрвээ байдаг бол хэмээн бодож сууна. Өнгөрсөн цаг хугацаа ахиж хэзээ ч ирэхгүй учраас алдааг нь бид уучилж дөнгөдөг. Ирээдүй таамаг мэт учраас итгэж чаддаг. Үхэж л би хүүхэд насандаа эргээд очно гэж бодохоор сайхан юм шиг хэрнээ, үнэхээр л энэ бодол санаагаа тэврээд очиж чадахгүй учраас мэдэрч амжаагүй байхад л нисээд одно. Ахиад л галт тэрэг ирэхийг хүлээнэ. Гэвч дурсамж бөхдөггүй аж. Ээжийгээ ажилд нь явуулахгүй гэж цүнхийг нь шүүгээний ард нуучихаад, өдөржин хайлгаж дөнгөсөн хүүхэд нас минь ахиж надад ирэхгүй. Тийм зориг ч одоо гарахгүй. Том хүний амьдрал надад тохирохгүйг мэддэг хэрнээ хүүхэд мэт байж бас чадахгүй нь. Өтөл мэт төрөөд эхлэл мэт жаргасан Бенжамин Баттон бээр шиг өнгөрсөн амьдралынхаа сүүлийн мөчид хүүхэд хэвээр үлдэх сэн. Гэвч энэ амьдралд сонголт байхгүй нь хөөрхийлэлтэй. Тархин дахь “том хүний” оюун санааг буланд шахаад, зөвхөн мөрөөдлийн орон зайг үлдээхдээ би хүүхэд насандаа очно. Том хүний амьдралдаа түүртэж ядрахдаа, зүүдэндээ би хүүхэд мэт байж чадна. Тийм ээ, унтъя. Эргээд хүүхэд болсон цагтаа л сэрье.

Келлей Райден өхөөрдөм хүүхэд нас руу дурангаа чиглүүлдэг болохоор Гэгээн Аннетэй төстэй. Тэдний үлгэрийн ертөнцдөө хүрсэн хойно нь л хөөцөлдөх дуртай, тэр. “Өглөө бүр намайг инээмсэглэн угтах гурван “нар” хажуул байгааг мэдэрч сэрэх. Тийм ээ, би энэ дэлхийн хамгийн жаргалтай ээж. Би гурван хүүхэдтэй, бас гэрэл зураг дарах ажилтай. Хананд минь минийх гэх ертөнцийн аз жаргалтай хором мөчүүд өлгөөстэй байдаг учраас өнгөрсөн бүх сайхныг аргамжиж үлдсэн чадсан юм даа ”. Тэрбээр 2003 оноос гэрэл зураг дарж эхэлжээ. Мэдээж сүүдэр хөөцөлдөх шороон түмэн зурагчдаас өөрийн өнцгөөр шүүдэр хайх амаргүй даваа байж л дээ. Харин ханандаа өлгөсөн аз жаргалуудаасаа тэр гайхалтай санаа шүүрч чадсан нь хожим биелэж, 2005 оноос эхлэн Келлей Райден шинэ төрсөн хүүхдүүдийн нойрсож буй хөрөг дарж эхэлжээ. “Карьераа дөнгөж эхэлж байхдаа ажил минь намайг хөтөлдөг байлаа. Байгаль, уран зураг, үйл явдал... Гэвч бүхний туучаад өнгөрсөн тоостой жимээр явах нь надад ял шиг л санагддаг байлаа. Харин өнцгөө өөрчилж, өөрийн гэсэн замаар явж, гэгээн хүүхэд наснаас барьж авах үед ажлаа би залуурдах болсон юм даа”. Хүүхэд бол цэв цэвэрхэн цаас. Ямар ч өнгийн бэх элдвийг сараачиж зүрхлээгүй, хорвоогийн саарал бүхэнд хутгалдаагүй ариухан ертөнц түүний ажлын талбар болохоор атаархахаас өөр яах билээ. “Хүүхэд бол хүүхэд. Баян ядуугийн хууль тэдэнд үйлчилдэггүй, яг жинхэнээрээ”. Хүн болно гэж байдаггүй байх аа. Бид анх төрөхдөө л хүн байсан, харин үхэхийн цагт хүн хэвээрээ эрлэгийн хаалгыг татдаг нь л хэр олон байдаг юм бол доо. Хүнээ “эвдэх” гэж л бид бүх насаа зольдог юм болов уу даа. Келлей Райден өөрийн эгч Трэйситэй хамтарч “Нойрсож буй гоо үзэсгэлэн: Мөрөөдлийн ертөнц дэх хүүхдүүд” номоо хэвлүүлсэн нь үнэндээ Дэн Брауны ном шиг бестселлер болоогүй. Хүүхэд наснаасаа холын холд одоод, том хүний амьдрал гэх зохиомол жүжигтээ итгэгсдийн ертөнцөд мөн адил “жүжиг” л моодонд ордог аж. Гэвч Келлейд энэ зогсох шалтгаан биш. Учир нь “Ажил, аз жаргал, амьдрал гурав минь нэг шижмээр холбоотой, тэр нь баяр баясгалангаар дүүрэн учраас салж яахин чадах билээ”.

Хэчнээн ядарч байлаа ч сэрмээргүй зүүд гэж байх юм. Хүн хэвээр байхад минь өнгөрч одсон цаг хугацаанаас зуурч, үзэгдэл бүрт тэмүүлэх сэтгэл хөдлөл “том хүн”-д зохихгүй. Учир нь би хүүхэд биш.

Амгалан доторх амгалан

2011-11-05T22:43:00.000-07:00

“Сэтгэлийн ур ядмаг хэрнээ гарын өчүүхэн ураа ихэд тоосон зураачийн инсталляци шиг нүд хужирлах юмгүй” хэмээн тодорхойлсон Улаанбаатарын гудамжаар тэр алхан, саарал байшингийн гурван давхарт ирлээ. “Хотын уур амьсгал миний амьдралд нэг их чухал үүрэг гүйцэтгэдэггүй. Эрүүл сэтгэлгээний хэм нь алдагдсан хүний хэт гутрал, хэт хөөрлийн савчаатай адил энэ хотын нүргээн дунд би өөрөө хүсвэл ороод хамт савдаг, хүсэхгүй бол тойргоос нь гарчихдаг. Энэ дэлхийн хаана амьдрах нь надад сонин биш, харин мөн чанар минь хэвээрээ юү гэдэг л миний асуудал байх” хэмээн ярих энэ сэхүүн эмэгтэйг өмнө нь “Гоодаль” сэтгүүлийн хуудаснаас имэрдэг байв. “Би ер нь ярьдаг хүн биш юм шиг байна. Унших, бичих нь л надад илүү дөхөм санагддаг. Дотор шатаж байгаа бүхнээ өмнө нь хааяахан зургаар юүлдэг байсан ч яг сэтгэлээ нээж зуралгүй дэндүү уджээ. Харин өдрийн тэмдэглэл бичих үедээ би намайг шаналгаад байгаа тэр зүйлийнхээ гаргалгааг олж харж, яах вэ гэж бичиж эхэлсэн бол яагаадыг би оллоо гэж дуусгаж чаддаг” хэмээсэн энэ эмэгтэй саяхан “Үхэл үгүй”, “Үхлийн сурах бичиг” гэх номыг орчуулж, хагацлын зовлонд хахаж, хайрын дэмээр цангасан олон хүний сэтгэлийг дэвтээсэн билээ.

“Time” сэтгүүлээс нэрлэсэн XX зууны 100 суут сэтгэгчийн тоонд багтсан Элизабет Кюблер-Россын “Үхэл үгүй”, “Үхлийн сурах бичиг” номыг орчуулсан тухайгаа тэр “Чи том болоод ямар хүн болох вэ” гэхээр бид нисгэгч, жүжигчин, зохиолч болно л гэдэг. Тэгээд болдог. Харин хүний арьсыг нөмөрчихөөд дотор нь хүн болж амжилгүй байсаар дэлхийд зорчих визний хугацаа дуусч, нэг л мэдэхэд “Явах цаг боллоо” гэдэг. Нийгэм гэдэг аймшигтай махны машинд хэрхэн тасчуулчихалгүй бүрэн бүтэн гарахыг л бид үр хойчдоо заахаас биш жинхэнэ хүнийг бэлдэхгүй байна. Огт мэдэхгүй хэрнээ үхлээс айдаг, үүнд бэлэн биш байдаг нь мунхаг харанхуйн шинж төдийгүй ойр дотныхныхоо өмнө арчаагүй, хариуцлагагүй байгаагийн тэмдэг. Тиймээс үхлийн тухай ойлголтыг минь өөрчилж, оюун санааны амар амгалан бэлэглэсэн энэ номыг би орчуулж, миний л адил хайртай, дотны хүнээ алдаж, сэтгэлээр үхэж байгаа хүмүүст туслахыг хүссэн. Би нэг их энэрэнгүй болоод нийгмийн сайн сайхны төлөө өөрийгөө зориулж байгаа юм биш, ердөө л би үүнийг хийхгүй бол тайвширч чадахгүй байсан хэрэг” хэмээн тайлбарласан. Бямба гаригийн үдэш үхлийн тухай унших хэр тааламжтай сайхан болохыг би мэдэхгүй.

“Үхэл бол амьдрал дахь цорын ганц жинхэнэ толь юм байна. Ойр дотны хэн нэгнээ алдах үед мөнөөх толь өмнөөс минь харах үед ямар хөөрхийлэлтэй, өчүүхэн болохоо олж үздэг болохоор л бид энэ толиноос айдаг. Ээжийгээ бурхан болоход л би өөрийгөө даанч мунхаг, тэнэг болохыг мэдэрсэн юм.Тэр сүрхий дизайнер, урлаг судлаач, мундаг сэтгүүлийн эрхлэгч, ербусын уран сэтгэмжтэй Амгалан намайг авраагүй ээ. Харин нэгэн бөмбөрцөг дээр нэгэн цагт амьдарч байсан ч нэг агаараар амьсгалж байсныгаа “гэр лүүгээ” явсных нь дараа тээр хожуу мэдсэн Элизабет Кюблер-Росс хэмээх агуу хүн л намайг аварсан. Энэ хүн өөрийгөө шашингүй үзэлтэн гэх боловч Бурханы сургаалийг л энгийн үгээр батлаад байх шиг байдаг. Хүн гагцхүү нөхцөлгүй хайрлаж сурах гэж л энэ хорвоод ирдэг. Суран суртлаа л дахин дахин төрсөөр байх болно гэх Элизабетийн үзэл “Сэтгэлээ ариусган бүрмөсөн гэрэлтүүлэх хүртлээ үхэх төрөхийн хорвоод төрөл авсаар байна” гэдэг буддын гүн ухаантай нэг цэгт огтлолцоод л байгаа юм. Үнэхээр ч бид үхэлд ер бэлтгэлгүй юм. Юу болохыг нь мэдэхгүй хэрнээ үхлээс айдаг, маргааш миний амьдралын эцсийн өдөр хэмээн мэдрэхэд л бидний ихэнх нь сэтгэл дотроо үхэж, барьц алдаж эхэлнэ. Гэвч үхэл гээч нь илүү сайхныг нээх хаалга байдаг ч юм билүү”.

Ц.Амгалан гэх хүнийг үзэл санааны хувьд бүрэлдэн бий болоход хамгийн чухаг нөлөө үзүүлсэн хүн хэн бол? “Хүүхдүүд минь одоо миний тэвчээрийг маш ихээр барж байна л даа. Гэхдээ энэ нь намайг тэвчээрт, хүлээцтэй байхад сургаж байгаа гэж бодохоор тэд маань харин ч надад багшилж, бас үзэл санаанд минь нөлөөлж байна шүү дээ. Тэгэхээр онцгой нэгнийг нэрлэх хэцүү. Гудамжинд согтуу хэвтэж байгаа нэгэн ч надад багшилж, зааж сургаж буй нь үнэн. Хэрвээ бид тэндээс ухаарал олж харвал шүү дээ. Гэхдээ бид юмыг яагаад заавал ийм сувгаар таньж, ухаарах ёстой болохыг би ойлгохгүй байна” гэсэн юм. Тэр их өөрчлөгдсөн бололтой. Нээрээ ч “Гоодаль”-ийн хуудаснаас цогтой, заримдаа галзуу гэмээр бодол санааг нь тэмтэрч байсан тэр хүн, өмнө минь суугаад үйлийн үрийн тухай, үхлийн тухай ийм гэгээнээр бодож явдаг нь миний л хувьд шинэ нээлт болсон юм. Бусдыг ч би энэ мэтээр нээж яагаад болохгүй гэж?

“Хэрэв та өвлийн өвгөн байсан бол шинэ жилээр хэнд бэлэг өгөхгүй байх вэ” гэж асуухад тэр их гайхаж, бухимдаж байгаа нь илт байв. “Яагаад өвлийн өвгөнөөс бэлэг авах эрхгүй хэн нэгэн байх ёстой гэж. Бурхан хүртэл хэнийг ч шүүж ялладаггүй байтал би нэг өвлийн өвгөн төдий болчихоод амьтныг ялгах гэж үү. Ер нь зөв, буруу, сайн, муугийн дэнс гэж юу юм бэ”. Харин өнөөгийн нийгэм тийм ч хүсээд байхаар сайхан эд биш, дарангуйлал дундах гоёмсог шорон гэдэгтэй бид санал нэгдсэн юм. Харин сөрөх үү, дагах уу гэх сонголтын аль нь чухам зөв бол?

“Энэ амьдралыг би цор ганцаараа цогцлоон бүтээгээгүй. Бас хүн бүр хүн төрөлтөн хэмээх нэгэн цулын эд эс нь учраас бүгдээрээ нэг нэгнийхээ амьдралын номыг бичилцэж байдаг. Тэр нь заавал сайн сайхан байх ч албагүй. Гэхдээ энэ тогтолцоог сөрөөд утгагүй. Үг сүггүй бууж өгөөд, сөхрөх ч ёсгүй. Тэвчих л юм даа. Бүх зүйл цаг зуурынх, аз жаргал ч зовлон ч мөн адил” аж. Ц.Амгалан өөрийгөө хүнд хүн гэдгээ хүлээн зөвшөөрсөн. Үздэг кино, унших ном нь хүртэл хүнд, мөн энэ “хүнд”-ийг ойлгох хүмүүстэй л ярилцах дуртай аж. Харин дараачийн өгүүлбэрийг сонсоод бидний хэн хэн маань инээдээ барьж чадсангүй. “Заримдаа тэр хүндийг өргөж чулуудчихаад нисээд явчихмаар. Миний "хүнд" дотор орших хөнгөн хэсэг илүү хүчтэй”. Бямба гаригийн үдэш манай уншигчдад та ямар ном зөвлөх вэ гэхэд тэр “Би бусдад зөвлөгөө өгөх эрхтэй хүн биш” гэж байна. Би ч нэлээн тулгалаа, тэр ч бодлоо. Би хагас сайны орой ямар унших байсан юм бол гэж өөрөөсөө асууж байна.

“Г.Аюурзана, Л.Өлзийтөгс хоёрын эмхэтгэсэн “Монголын сонгомол өгүүллэгүүд” зүгээр байх аа. П.Лувсанцэрэнгийн “Нурамтын өвөрт”, “Ус шиг цэнхэр” гэх хоёр ч өгүүллэг нь багтсан байдаг. Аугаа тансаг монгол хэлний охь шимийг уух шиг унших үед л би өөрийгөө монгол хүн гэдгээ мэдэрдэг. Багадаа дурласан “Монголын шилдэг өгүүллэг” түүвэрт их хайртай. П.Лувсанцэрэнд бүр илүү хайртай. Гэрээсээ түүний түүврийг хоёр удаа алдсан. Одоо хааяа их ядарсан үедээ “Ус шиг цэнхэр”-ээ л уншдаг” гэлээ. Асаж дүрэлзсэн үзэл санааг нь сэтгүүлийн хуудаснаас л тэмтэрч байсны хувьд Ц.Амгалангийн дотор ийм яруу төрх бий гэдгийг мэдрэх сонирхолтой байсан шүү.

Тэрбээр сэтгүүлийн ажлаа завсарласан ч гэлээ өөртөө бичсэн хэвээр гэнэ. Эдгэршгүй өвчтэй хүмүүс, тэдний гэр бүлд сэтгэлзүйн дэмжлэг үзүүлэх “ГЭГЭЭН АСАР” сангаа байгуулсныг нь сонирхвол “Хүмүүс намайг чи арван цагаан буяны ажил хийж байна л гэдэг юм. Гэхдээ буян хийж байна гэж өөрөө бодох үед тэр хэдийнэ нүгэл болсон байдагт би итгэдэг.. Юмны сэдэл л их чухал. Хорт ургамал тарьсан бол хэчнээн ариун усаар услаад ч хорт ургамал л ургана шүү дээ” гэж байна. Нэгэнт бохирдсон саванд сүү хийвэл тэр нь бохир саван дахь сүү л болохоос биш...

-Таны хамгийн сүүлд сонссон баяртай мэдээ юу байв?

-Хүүгээ би өнөөдөр нэг багштай уулзуулсан юм. Тэр өрөөнд нь сайн хүүхдийн чанар, муу хүүхдийн чанарыг жагсаасан самбар байж л дээ. Манай хүүд муу хүүхдийн чанараас цөөнгүй байсныг үнэнээр нь багшдаа хэлсэн байна лээ. Энэ л өнөөдөр (өчигдөр) сонссон хамгийн сайхан мэдээ байлаа. Гэхдээ амьдарч буй хором мөч бүхэн минь, амьсгал бүр сайн мэдээ гэдгийг би мэднэ. Нар мандах, солонго татах, салхи, бороо, хүүхдийн харц, ижийн тухай бодол, наминчлал...Энэ бүхэн бүгдээрээ үггүй сайн мэдээ юм шүү.

Тийм ээ, энэ сайн мэдээ. Нэгэнт өнгөрсөн хүний хувьд хүсээд ч олдохгүй хормыг бид ийн ярилцаж өнгөрүүллээ. Энэ ч бас сайн мэдээ, тийм үү?