Нүдэнд минь тээр болсон хувцас хунарыг зайлуул, Нүцгэн биеийн тэнгэрлэг сайхныг магтъя... Р.Ч

            

Сэтгүүлийн хуудас эргүүлсээр энэ хүрсэн, тогтон уншихаар шийдэгч танд талархахын зуур нэг зүйл хүсье. Дорх гурван хувилбараас аль нэгийг нь сонгоорой, тийн бодоод уншаарай. Эцэст нь энэ хэсэгт дахиад ирээрэй...

            А. Moon бол гаж донтон. Магадгүй Монголын хамгийн их нүцгэн бие харсан хүний нэг. Хүний нүцгэн байгаад, бас нүцгэлэхээс нь таашаал авдаг. Түүний фэйсбүүк пэйжэд нүцгэн зургаас өөр бараг юу ч байхгүй.

В. Moon ерөөсөө ч гаж донтон биш. Тэр бол уран бүтээлч. Nude art, эротизмын голыг хамгийн сайн олсон хүн. Тэр нүцгэн гэдэг ойлголтоос садар хэмээх утгыг салгаж чадсан. Түүний фэйсбүүк пэйж дэх зургууд бол Монголын урлаг дахь шинэ, ховор үзэгдэл.

С. Тэр ерөөсөө ч гаж, эсвэл ховор үзэгдэл биш. Та бидэнд шиг л хийж буйдаа шалтгаангүйгээр дурласан нэгэн. 

                                                                                                                                              

-Нүцгэн гэрэл зурагчны чинь хувиар хүмүүс чамаас асуудаг хамгийн залхмаар, дургүй хүрэм асуулт юу вэ?

-Чиний моделиуд найзууд чинь үү, эсвэл чи өөрөө юү? гэх мэтийн асуултад ёстой дургүй. Моделиудынхаа царайг гаргалгүй, зөвхөн бие, биеийн хэсгийг нь харуулдаг болохоор ингэж асуудаг байх л даа.

-Таныг залхаахыг минь зөвшөөрнө үү. Чиний моделиуд найзууд чинь үү, эсвэл чи өөрөө байдаг уу?

-Хаха, би нүцгэн гэрэл зурагчны хувьд моделуудынхаа нууцыг хадгалах ёстой. Тиймээс хэнд ч энэ тухай ярьдаггүй юм.

-Сайхан бултлаа. 

The Moon-тэй уулзахаар Turning point жазз кафед ороход It’s oh so quiet дуу Люси Вүдвардын хувилбараар эгшиглэж байсан нь дотоод орчинтой даанч авцалдсангүй. Эрчээ авсан гялгар хүмүүсийн бөөгнөрөл мөнөөх дууны сүрийг ч, утгыг ч дарна. Тэд нэг бол хэт чамин, өөртөө таарсан, донжтой, эсвэл огт зохиогүй, эсвэл зүгээр л юу тааралдсанаа өмсөөд ирж. Өрөөнд ойролцоогоор 25 хэмийн дулаан байсан. Энэ нь хувцасгүй суухад физик биед элдэв сөрөг нөлөө учрахгүй гэсэн үг л дээ. Харин ч илүү тухтай байхсан байж мэднэ. Гэвч намайг бас The Moon, бидэнтэй хамт яваа найзыг маань оролцуулаад энд байгсдын хэн нь ч нүцгэн байсангүй. Тэгвэл бүх юм илүү амар ч байхсан байж мэднэ.

The Moon бол түүний уран бүтээлчийн нэр. Тэр өөрийн жинхэнэ нэр болон зургийг нь тавихгүй байхыг хүссэний эцэст ярилцлага өгөхийг зөвшөөрсөн. Тиймээс цаашид энд нэрийг нь дуухад тохиол бүрт түүнийг The Moon биш Хатагтай Х (х биш икс) хэмээж байхаар шийдэв. Тэгэхээр юутай ч Хатагтай Х-ийн талаар дурдаж болохуйц мэдээллийг эхлээд өгөх нь зүйтэй байх. Тэр Монголын нэн ховор төрөл зүйлийн гэрэл зурагчин буюу нүцгэн зургаар дагнадаг. Нүцгэн биеийг ихэвчлэн хар цагаанаар, байгалийн гэрэл сүүдэртэй элбэн дүрсэлдэг нь тун өвөрмөц. Хүний биеийн эд эс бүхэнд дурладагийг та гэрэл зургуудаас хараад ойлгоно. Юу чухам түүнийг гэрэл зурагт, улмаар нүцгэн гэрэл зурагт ураа татсаныг, нөлөөлснийг тэр өөрөө ч мэддэггүй. Тодруулах асуултад Хатагтай Х “Нэг л мэдэхэд...” гэж хариулсан. Онцгой тохиол ямар ч “яагаад?”-гүй эхэлдэг гэж би боддог. Тэр л байх. Хэдийгээр энд нэр, зүс нь танигдахгүй байгаа ч түүнтэй та Dreamers’ Day кино эвент, The Basement паб, “Michelle’s Bakery”, кафе, “Занабазарын музей” бас рок, инди хөгжмийн тоглолтууд дээр таарч тун магадгүй.

Гэрэл зураг түүний амь амьдрал гэхэд хөгжим түүний ус, агаар. “Хайр дурлалыг эс тооцвол хөгжим, гэрэл зураг хоёр миний сэтгэлийг хамгийн их хөдөлгөдөг хүчин зүйл. Эд хоёул дурсамжийг, тухайн үед үнэн байсан, хожим баларч дундарсан мэдрэмжийг хадгалж чаддаг” гэснээр нь үүнийг баталж болно. 

Жамъян-Очирын Тэгшжаргал Нүцгэнээр зургийг нь дарах хүнээ сонгохдоо чухам юуг харгалзан үздэг вэ. Мэдээж хувцастай байхад нь шийдвэр гаргаад, зураг дарахдаа л нүцгэлдэг байх, тийм үү?

Хатагтай Х: -Сонирхол татам, өвөрмөц царай төрхтэй хүн таарвал шууд асуучихдаг. Эсвэл хувь хүнийхээ хувьд сонирхолтой байвал санал тавина. Бүр эсвэл гоё биетэй, ямар нэг төрлийн зураг дарах санаа төрүүлэхүйц хүмүүсийг сонгоно.

Ж.Т. Нүцгэн зураг дарахын хамгийн хэцүү хэсэг нь юу вэ. Модел олох, зургийн талбар дээр ажиллах, орчин бүрдүүлэх, эсвэл бүр зураг дарсны дараах ажиллагаа ч юм уу?

Х.Х: Аль нь ч биш. Моделио тухтай байлгах л хамгийн хэцүү. Ихэнх нь шийдсэн ч гэлээ яг зураг дарах болохоор ичдэг. Ярилцах, тайвшруулах гэж нэлээн хугацаа авна. Бусад нь асуудалгүй.

Гэж байтал гэмгүй сайхан Heineken уунгаа бидний яриаг сонсож суусан найз маань гэнэтхэн дундуур орж ирээд ийн асуув.

-Зураг дарж байхдаа сэрэл чинь хөдөлж байсан тохиолдол бий юү?

Х.Х. Ихэвчлэн эмэгтэй хүний зураг дардаг болохоор сэрэл хөдлөх нь ч юу юм.

-Гэхдээ чи эрэгтэй зураг ч бас авч л байсан ш дээ?

Х.Х. Тийм л дээ. Тэр гэхдээ миний сайн найз байсан учраас хамаагүй (чангаар инээв).

Ж.Т. Ихэвчлэн эмэгтэй нүцгэн зураг дардаг нь моделиудын олдоцтой холбоотой, эсвэл цаана нь ямар нэг “философи” байдаг юм уу?

Х.Х. Тийм юм байхгүй ээ. Эхэндээ би моделиудаа өөрөө шилж, сонгодог байсан. Дараа нь хүмүүс зургаа авахуулъя гэж хүсэлт тавьдаг болсон. Тэгээд л тэр.

Ж.Т. Өдрийн аль цагт ажиллахад хамгийн тохиромжтой байдаг вэ?

Х.Х. Би ихэвчлэн цонхоор тусах нарны гэрэл болоод түүнээс үүдэн үүсэх сүүдрийг ашигладаг болохоор 16.00-17.00 цагт ихэнх зургаа дардаг. Мэдээж энэ нь бас улирлаасаа шалтгаална. Одоо бол 18.00 цагийн үед нар хамгийн гоё дээрээ ирж байгаа.

Ж.Т. Зургийнхаа сэдвийг авахаасаа өмнө бодчихсон байдаг уу, эсвэл тухайн агшиндаа “тоглоод” явчихдаг уу?

Х.Х. Моделио сонгоод, тохиролцсоны дараа тэр хүнийг эхлээд өөр дотроо төсөөлдөг. Боломжит бүхий л сувгаар түүнийг дотоод ертөнцийг ухна, мэдэх гэж хичээнэ. Үүний дараа зургийн санаагаа бодно. Ихэнхдээ ийм. Гэхдээ тухайн мөчдөө, жишээ нь зүгээр л хамт кофе ууж сууж байгаад камераа шүүрээд зураг дарсан тохиолдол хэд хэд бий. Энэ маш сонирхолтой байдаг.

Ж.Т. Нэгэнт зургаа даруулсан хойноо устгахыг шаардсан тохиолдол бий юү?

Х.Х. Нүцгэн зураг даруулах амаргүй л дээ. Гэхдээ азаар өдийг хүртэл надтай тийм юм тохиолдсонгүй.

Ж.Т. Бүр нэг ч удаа биш гэж үү? 

Х.Х. Пэйж дээрээ царайг нь аль болох харагдахааргүй, мэдэгдэхээргүй оруулдаг болохоор тийм зүйл тохиолдоогүй байх.

Ж.Т. Энэ сайн зураг боллоо гэж үзэх хамгийн нөлөө бүхий шалтгаан юу вэ?

Х.Х. Ямар ч зураг авалтаас яалт ч үгүй сайн зургууд гарсан байдаг. Хэрэгцээгүй зураг авалт нэг ч удаа болж байгаагүй гэсэн үг. Би зургаа дарсан даруйдаа хоёр гурав хоног огт харалгүй орхичихдог. Учир нь хүссэн хүсээгүй цаг хугацаа өнгөрсний дараа мэдрэмж нь тодорхой хэмжээгээр өөрчлөгддөг. Тэр үед л жинхэнэ сайн, муу нь тод харагддаг.

Ж.Т. Чиний хамгийн анхны зураг хэд настайнх чинь вэ?

Х.Х. Дөнгөж төрөөд, өлгийтэй байгаа нэг зураг байдаг.

Найз ахин дундуур орж ирэв. “Тэгэхдээ өлгийн дотроо өөрөө нүцгэн байсан байх тэ?” гээд хөгжилтэйгээр инээв.  

Х.Х. Одоо бодвол тийм л юм байлгүй (яриа буулгаж байхдаа хэрэг гарган тоолсноор яг 12 секунд тасралтгүй инээв).

Ж.Т. Эхэн үеийн ажлуудаа харахаар ямар санагддаг вэ?

Х.Х. Хуучин зургуудаа харахаар нэг тийм, жаахан охины сэтгэл хөдлөл, эмзэглэл шууд харагддаг. Зүгээр нэг гэрлийн бүрхүүлний зураг дараад, сүртэй нэр өгсөн байдаг ч юм уу. Зүгээр л нэг шувууны зургийг асар догдлолтойгоор дарсан байх нь ч юм уу. Гэхдээ л өөрт хөөрхөн санагддаг. Анхандаа зургуудаа хөөрхөн хөөрхөн янзлаад, эффект оруулчихдаг байсан. Харин сүүлийн зургууд ямар ч янзлах шаардлагагүй, эх кадраараа үлддэг болсон. Магадгүй энэ нэг талын ололт, дэвшил байх.

Ж.Т. Сэтгэл татсан ажлуудаа уран бүтээлч хүн эргэн эргэн хардаг. Би л гэхэд таалагдсан бичвэрүүдээ хэд ч уншдаг. Чамд тийм зураг бий юү?

Х.Х. Харамсалтай нь нэг биш зураг. Сүүлд “Экрин” дээр дэлгэсэн үзэсгэлэнд анзаарсан бол нэг чээжний зураг байгаа. Ямар нэг эффект ашиглаагүй, хальт харвал зүгээр л нэг чээж боловч уул шиг ч юм шиг харагдана.

 Ж.Т. Хүний биеийн хамгийн “зэвүүн” хэсэг юу вэ?

Х.Х. Биеийн бүтцийн талаас ярьвал эгэм хамгийн зэвүүн санагддаг. Бас туранхай хүмүүс тэр чигтээ. Жишээ нь хавирга нь товойн харагддаг ч юм уу. Гэхдээ хүн бүр дахин давтагдашгүй онцлогтой, түүгээр нь яаж тоглож болдог болохоор заавал 90х60х90 байх албагүй л дээ.

Ж.Т. Нүцгэн гэдэг уг нь сайхан үг. Цэвэр, ариун, эгэл, үнэн гэдэг утгууд аяндаа дагаад ирнэ. Гэвч ихэнх хүн нүцгэн зургийг хөх, бөгс, бэлгэ эрхтэнээр төлөөлүүлж ойлгодог нь чамд түвэгттэй санагддаг уу?

Х.Х. Уран бүтээлч, түүнийг хүлээн авагч хоёрын хамгийн том зөрчлийн нэг энэ байх. Nude art, эротизм хоёр угтаа тэс өөр юм. Эротик зураг хүний сэрэл, хуял тачаалыг хөдөлгөх хүчтэй байх ёстой байдаг бол nude art гоо сайхны таашаал эдлүүлэх тал руугаа. Үүнийг энгийнээр илэрхийлбэл, би нүцгэн зураг дардаг ч гэсэн Playboy-ийн зураг дарж чадахгүй. Энэ л...

Ж.Т. Олоон жилийн өмнө хүмүүс ичимдэг хэсгээ навчаар халхлахаас өөр юмгүй, за түүнээс урьд бол навч ч үгүй байлаа. Гэтэл одоо яав? Нүцгэн байхаасаа ичдэг болж, нөхцөл байдал зуун хувь эргэж одоо эргэн тойрныг хар даа. Эргэн тойрон ч гэлтгүй намайг, бас өөрийгөө ч хар. Энд жишээ нь нүцгэн суухад асуудалгүй дулаахан байгаа ч бүгд хувцасаар биеэ хучжээ. Энэ бүхэн чамд түвэгтэй санагдаж байсан удаа бий юү?

Х.Х. Нүцгэндээ ч гол нь биш, хүмүүс юугаа ч нуухгүй үнэн байна гэдэг сонин бас гоё юм. Нүцгэн байна гэдэг нэг маш том эрх чөлөө.

Тэгэхээр хувцас хүлээс ч юм шиг. Бид нар бүгдээрээ түүндээ баригдаад, нэг тийм хуурамч болчихсон ч юм шиг (Манай нөгөө найз)!  

Ж.Т. Нүцгэн зургаа авахуулах моделиос багагүй зориг гарна. Энэ үед зургийг дарж буй чамаас бас тодорхой хэмжээний зориг шаардах уу?

Х.Х. Багахан хэмжээний. Мэдээж энэ нь модеоийн зоригийг гүйцэхгүй л дээ. Сайн танихгүй хүнийхээ өмнө нүцгэлэх амаргүй нь ойлгомжтой. Гэхдээ нүцгэн биеийн гоо үзэсгэлэн надад зүрх алдах боломж өгөхгүйгээр өөртөө татдаг учраас бусад зүйлд нэг их сатаардаггүй.

Ж.Т. Чиний зургийг юу The Moon-ийнх болгодог вэ. Өчнөөн л хүн гэрэл зураг дарж байна. Энэ дундаас өөрийнхөөрөө ялгарах нь хамгийн том хүчин зүйл байх гэж боддог юм.

Х.Х. Би хар цагаан зургаар дагнадаг. Үүндээ сүүдэр, тусгалыг оруулж өгдөг. Энэ л миний зургийг минийх байлгайдаг.

Ж.Т. Нэг талаар бид гэрэл зургийн хөгжлийн оргил үед аж төрж байна. Гэрэл зурагчид маш олон төрөлд хуваагдаж, зөвхөн түүнийгээ дагнан ажиллах болж. Гэвч нөгөө талаас аппараттай, ухаалаг гар утастай хүн бүр гэрэл зурагчин боллоо. Энд сайн, муу ямар талууд бий гэж боддог в?

Х.Х. Сайн, муугаар ялгах ямар хэрэгтэй гэж. Хэрэв чамд камер байгаад, гэрэл зураг дарж байгаа л бол, өөрийгөө гэрэл зурагчны хэмжээнд хүлээн зөвшөөрч байгаа бол юу нь буруу гэж. Би л хувьдаа энэ мэтэд бухимддаггүй.

 Ж.Т. Эргэн тойрон дүүрэн зураг. Нийгмийн сүлжээгээр зураг л хөвөрч байна. Энэ сайн юм гэхэд, хүмүүс мэргэжлийн гэрэл зургийг таашааж, үнэлэх нь буурч, тэдгээрийг Инстаграм дээр байдагтай дүүцүүлэн өнгөц хараад, бушуухан нэг бундан наачихаад өнгөрдөг шигээ хүлээж авдаг болсон болохоор ингэж асуулаа.

Х.Х. Тийм байлаа ч гэсэн надад тэднийг буруутгах, мэргэжлийн гэж дөвийлгөх шалтгаан алга. Ямар ч зураг тухайн хүртэж буй хүний харах өнцөг, гоо зүйн мэдрэмж, амьдралын түүх, хэв маягаас шалтгаалж өөр өөрөөр бууна. Тэгэхээр бүх хүн миний зурганд бундан наах албагүй. Харин миний зураг тэднийг мэргэжлийн гэрэл зурагт татаж чадвал уран бүтээлчийн хувьд хамгийн сайхан зүйл байх болно.

Ж.Т. Түрүүн хэлсэнчлэн чи хорвоо дэлхийд зориулж зургаа дардаггүй. Жишээ нь, чи ч, модель ч зураг авалтын явцад маш их хичээл зүтгэл гаргаж, бэлддэг. Тэгвэл эцсийн бүтээлийг үзэж буй хүн бас тодорхой хэмжээгээр бэлтгэгдэх шаардлагатай юу?

Х.Х. Миний зургуудыг үзсэн цөөнгүй хүн гэрэл зургийг мэдэрч, ойлгодог болсон, гэрэл зургийн хувьд үзэл бодол нь өөрчлөгдсөн гэж хэлж байсан. Тэднийг эхлээд бүтээлүүд, улмаар тэд өөрөө өөрсдийгөө бэлддэг гэж бодож байна.

Ж.Т. Чиний бүтээлд зориулсан хамгийн “зэвүүн” хариу сэтгэгдэл юу байсан бэ?

Х.Х. Миний цастайд дарсан хэрээний нэг зураг байдаг. Үүнийг нэг франц эмэгтэй харчихаад “Би чиний зургуудыг юу гэж хэлэхээ, ямар үгээр илэрхийлэхээ мэдэхгүй байна. Гэхдээ энэ зүгээр ч нэг шувуу биш байна гэдгийг л хэлж чадна. Магадгүй өөр хүн энийг дарсан бол энэ зүгээрл нэг шувуу байх байсан биз” гэж хэлж байсан. Энэ үг нь, бас миний ертөнцийг тэр эмэгтэй олж харсанд нь би баярласан. Хэн нэгэн чиний ертөнцийг тэр чигээр нь хүлээж авна гэдэг аз биш үү, энэ л хамгийн гоё магтаал байла.

Ж.Т. Чи нэг ч гэрэл зураг дарахгүйгээр хамгийн ихдээ хэдэн хоног, сар болж байсан бэ?

Х.Х. Би үүнийг ажил, үүрэг гэж боддоггүй учраас тогтсон давтамж байдаггүй. Нэг ч зураг дарахгүйгээр дээд тал нь дөрвөн сар болж байсан юм байна. Үүний дараа анхны зургаа дарахад нэг тийм эв хавгүй, камер хүртэл хөндий санагдаад байсан (зүгээр л инээв). Тэгж байгаад яг зураг авалт эхлэхэд бүх юм буцаж ирээд, урьдын хэвэндээ орчихсон.

Ж.Т. Чиний зөвхөн нүцгэн зургаас гадна хөрөг, зохиомжит зургууд дардаг. Үүнээс өөр, туршиз үзмээр мөртлөө одоо хүртэл биелүүлж амжаагүй төрөл юу байна?

Х.Х. Яг төрөл, жанр гэвэл юм алга. Харин маш их хүн нүцгэн зогсохыг дарахыг хүсдэг. Хэдэн арав ч биш, хэдэн зуун нүцгэн хүн.

Ж.Т. Спенсер Туник шиг үү?

Х.Х. Тийм. Тэгээд яг хөдөө талд, хүн бүрийг өөр өөр байдлаар зогсоогоод, бүхэл өдөржин зургийг нь дарах мөрөөдөлтэй.

Ж.Т. Аливаа уран бүтээлчийн хамгийн том зөрчил нь нэгд өөрийн гэсэн хэв маягийг бүрдүүлэх, нөгөө талд өөрийгөө давтахгүй байх дээр илэрдэг гэж боддог. Энэ ер нь хэцүү юү?

Х.Х. Яг ийм тийм гэж үгээр бүрэн илэрхийлж чадахгүй ч би өөрийн гэсэн хэв маягтай, түүндээ бас дуртай. Тэр бол миний үнэт зүйл гэсэн үг. Үүн дээрээ шинэ зүйлс туршаад ажиллахад зөрчил гардаггүй.

Ж.Т. Чи яаж өөрийгөө шинэ байлгадаг вэ?

Х.Х. Янз бүрийн хүмүүсийн сонсдог хөгжмийг нь сонсох их сонирхолтой. Тэр нь улмаар шинэ зүйл хийхэд хөтөлдөг. Ийм тохиолдол зөндөө бий.

Ж.Т. Жишээ нь?

Х.Х. Cat Power-ийн Blue анх сонсоход их гунигтай санагдсан. Тэр даруйдаа зөвхөн хэвлий хэсгийн, цэнхэр өнгөтэй зураг дарсан. Ер нь ямар нэг зүйлээс дөнгөж авсан мэдрэмж цэвэр байдаг. Яг тийм үед ажиллах их гоё. Заримдаа би өөрөө дарсандаа ч итгэмээргүй зургууд гарсан байдаг. Мэдрэмжээрээ тоглох ер нь сонирхолтой.

Ж.Т. Энд чиний зургийг байтугай жинхэнэ нэрийг ч гаргахгүй гэж бид тохирсон. Гэрийнхний зүгээс сонирхлыг нь, дуртай зүйлийг нь үл зөвшөөрнө гэдэг уран бүтээлчийн хувьд, ялангуяа бидний оргилуун насанд хамгийн хэцүү сорилт болоод бэрхшээл мөн. Гэсэн ч чи энэ бүхнийг давсаар, зургаа дарсаар байгаагийн шалтгаан юу вэ?

Х.Х. Үнэндээ энийг би шантрахаар зүйл гэж боддоггүй. Би юу хийж байгаагаа, юунд хүрэхээр тэмүүлж буйгаа мэднэ. Мэдээж эдгээр дарамж хэцүү нь хэцүү. Гэвч энэ дарамт миний гэрэл зураг дарах хүслийг дарахуйц, давахуйц хүчтэй биш учраас л би өнөөдрийг хүртэл зургаа дарсаар байна (Гайхалтай хариулт!).

Ж.Т. Чиний хүрэхээр тэмүүлж байгаа тэр зүйл юу юм бэ?

Х.Х. Би жижигхээн юманд хүртэл сэтгэл хөдөлдөг, модны навч унаад ирэхэд ч догдолдог тийм гэгээн байна. Өдөр бүр хардаг зүйлс, тогтсон хэв маягт уусалгүй бүхнийг өөр өнцгөөс, төсөөллөөрөө баяжуулан хүлээж авдаг маань арилахгүй яваад л байх нь миний хамгийн том зорилго. Хэрэв энэ бүхэн надтай байсаар л байвал би гэрэл зураг дарахаа хэзээ ч зогсохгүй.

Ж.Т. Хүний нүцгэн биеийн хэсгүүдийг нээх гэж, өнцгөө өөрчлөх гэж эротик, порно кино үздэг үү?

Х.Х. Үгүй дээ, үгүй. Киног би тийм зорилгоор үздэггүй. Кино урлагийн хамгийн гоё юм нь юу гээч? Дэлхийн хаа нэгтээ амьдарч буй, надтай хэзээ ч таарахгүй хүмүүсийн ертөнцийг яг хажууд нь байгаа мэт харж болдог нь. Тэрийг мэдрэх, өөртөө нээнэ гэдэг гайхалтай зүйл.

Ж.Т. Чинийхээр хүний нүцгэн биеийг хамгийн урлагтайгаар харуулдаг кино юу вэ?

Х.Х. Филип Кауфманы Unbearable lightness of being.

Ж.Т. Тэгвэл ном?

Х.Х. Г.Г.Маркесийн “Гунигт янхнуудаа дурсахуй”.

Ж.Т. Өө, энэ ч гайхамшиг шүү. Ялангуяа тэр охины унтаж байгаа хэсгүүдийг, мань өвгөний ажиглаж байгааг, дотоодыг гайхалтай дүрсэлсэн байдаг.

Х.Х. 90 насандаа хайр дурлал гээчийг жинхэнээр нь ойлгож байгаа нь бас...

Ж.Т. Нүцгэн зураглалтай кинонуудад насны ангилал тогтоосон байдаг даа. Чиний зургуудыг жишээ нь хэдээс дээш насныхан үзэж болох вэ?

Х.Х. Хүлээж авч чадаж л байвал хэдэн ч насны хүн үзсэн хамаагүй.

Хүүе, ингэхэд итгэл найдварын эсрэг итгэл найдвар гэж байж болох уу? Жишээ нь, сая ... ирээд миний чихний харалдаа үнсэж байгаа аяг үзүүлээд явлаа. Энэ нь намайг үнсмээр байдаг гэсэн үг мөн үү? Найз яриан дундуур ийн орж ирэв. Гэсэн ч энэ удаа бидний анхаарлыг татаж чадсангүй.

Ж.Т. Чи ажлынхаа хажуугаар гэрэл зураг дардаг болохоор...

Х.Х. Би өөрийгөө гэрэл зураг дарахынхаа хажуугаар ажлаа хийдэг гэж боддог ш д (догдлонгуй инээв).

Ж.Т. За тийм байж. Зүгээр л гэрэл зураг гэдэг чиний хувьд ажил гэдгээс илүү үнэ цэнтэй зүйл болохоор өөрийгөө албахгүй, үйлдвэрлэлийн шинж чанартай болголгүй тааваараа зургаа дардаг байх даа гэх гэсэн юм.

Х.Х. Тийм л дээ. Би зураг дармааргүй бол дарахгүй, гэхдээ үнэндээ удаан тэсэж чаддаггүй учраас л байнга зураг авдаг. Харин үе үе юу ч хиймээргүй, ерөөсөө миний хийж байгаа бүхэн ямар ч утгагүй санагдана. Жишээ нь, би гэрэл зураг дараад мөнгө олдоггүй, тэгсэн хэрнээ больж чаддаггүй. Энэ мэтийн зөрчлүүд дотор явагддаг ч гэрэл зураг миний амьдралын нэг чухал хэсэг учраас бүрмөсөн больж хэзээ ч чадахгүй.

 Ж.Т. Хүн бүр өөрийн гэсэн үнэртэй байдаг тийм ээ? Оо энгэсэн, элдэв үнэртэн биш яг өөрийнх нь, хүний үнэр. Зарим хүнийх бүр солиоруулах шахдаг гээч...

Х.Х. Тийм шүү. Би заримдаа хүнээс гардаг тэр үнэрийг хэтэрхий их анзаарч, мэдэрдэг гэж өөрийгөө боддог ш д. Бүр автуулдаг тийм үнэр. Гэтэл эсрэгээр зөвхөн тэр үнэрнээс нь болоод холдмоор, хажигламаар хүмүүс бас байна. Заримдаа бас хайртай хүмүүсийн чинь үнэр хаа нэг газар явж байхад гэнэт үнэртэнэ...

Ж.Т. Чиний өдөр тутмын бараг заншил шахуу болсон үйл юу вэ?

Х.Х. Кофе ууж эхлээгүй нэг ч өглөө байхгүй. Энэ бүр хэвшил болчихсон. Бас үргэлж элдвийн юм бодож явдаг. Манай захирал намайг “Чи ажилдаа ерөөсөө төвлөрч өгөхгүй, “Дэлхий хэзээ анх үүссэн бол” гэж бодоод явдаг” гэж загнасан гээч хаха.

Ж.Т. Гэрэл зураг дарах нэг талаараа хүнийг нээж буй хэрэг. Энэ ер нь хэр хэцүү ажил бол оо?

Х.Х. Би хүмүүсийг өөр дотроо бүтээчихдэг. Байгаагаас тэс ондоогоор, надад юу гэж мэдрэгдсэнээр нь төсөөлдөг. Мэдээж ихэнх тохиолдолд хүмүүс түүн шиг байдаггүй. Тийм учраас хүмүүсээс зайгаа барьсхийж харьцдаг. Дотнын цөөн найзтай, тэдэндээ бол өөр л дөө. Хүмүүс ямар ч болж хувирч болдог юм билээ. Гэхдээ юу гээч, чи бид гурвын энд суугаа мөч, чиний энэ байгаа, миний энэ байгаа л үнэн. Чи хэзээ ч өөрчлөгдөж болно, харин энэ мөч өөрчлөгдөхгүй, үүрд үлдэнэ.

Энэ хүрээд бидний ярицлага өндөрлөв. Харин яриа өндөрлөсөнгүй. Найз маань “ном бичих ёстой юм байна” гэдгээ тэрхэн мөчид нээв. Ямаршуухан эд байвал дээр вэ гэдгийг зөвлөлдөхөөс аргагүйдэв. Гэснээс А, В, С хувилбарын алийг сонгов та? 

Сайн уу Тэкист?

ЧаДваЛ нАмАйГ баРиаРаЙ!

Саваагаа гээсэн шидтэн

            Миний бага нас аав, ээж, үгүй ядаж том ахын хүүхэд үеийнхээс  унших ном, үзэх киноны хувьд хавьгүй хангалуун байсан нь үнэн, гэвч өөрт бол их л тарчиг санагддаг байж билээ. Зургаан настайдаа эмээгээр үсэг, бичиг заалгаснаас хойш анх учирсан ном нь “Хөх цэнхэр тэнгэрийн хаяанаа”. Артекийн зуслангийн хүүхдүүдийн адал явдал гарна. Мэдээж дараа нь “Үүлэн бор”, “Буратиногийн адал явдал”, “Үл мэдэх ба түүний нөхөд” залгасан. Миний үеийн, мөн түүнээс өмнөх үеийн хүүхдүүдийн үлгэрийн шидэт ертөнцтэй танилцсан түүх адилхан, ийм л дараалалтай байсан болов уу.

Өнөө хэдээ өдөржин мэрнэ, шөнөжин мэрнэ, маргааш нь, нөгөөдөр нь, сарын дараа ч гэсэн мэрсээр л байна, ер уйдахгүй. Үнэндээ уйдна л даа, гэвч өөр сонголт үгүйн улмаас л энэ хэдийгээ элтэл нь уншдаг байсан байх.

Ид шидийн ертөнц. Дээрх номуудын биднийг татаад байдаг гол шид нь энэ. Хүүхэд нас гэдэг ердөөсөө төсөөлөл багтдаггүй үе шүү дээ. Томоотой бай, хичээлээ давт, гэрээ цэвэрлэ, тоглож орж ирээд гараа угаа зэрэг үргэлж сонсдог, хэт “бодит” үгс ой ухаанаас дорхноо ойгоод гарчихдаг хэрнээ шүүр унадаг шулам, хүүхдээр хооллодог мангас, нисдэг байшин, ярьдаг амьтад, тэдэнтэй ойлголцоод байдаг хүмүүс бол эгэлээс эгэл мэт л санагдана. Тэгээд найзууддаа нохойтойгоо ярьсан, шоргоолжны вант улсад очсон гэх зэргээр санаатайгаар бурна, заримдаа энэ бүхэндээ өөрөө ч итгэчихсэн явах нь бий. Худлаа ярина гэдэг хүүхдийн ертөнцөд гэмт хэрэг биш шүү дээ.

Харин яагаад ч юм, тэр үед ардын үлгэрүүд анхаарал татдаггүй байж билээ. Адал явдал багатай мөртлөө сургааль сургамж нь дэндсэн, хэт богино, хуучинсаг, ер нь л нэг тийм уйтгартай. Тэрний оронд “Сайхан сэтгэлт Василиса”-г анх уншиж байгаа мэт догдлолтойгоор 103 дахь удаагаа эхлүүлэх нь илүү дээр санагдана. Барууны эл үлгэрүүд ёстой л мөхөхшгүй мөнхийн шидтэй байх аа. Өлсөхөөрөө Ханзэл, Гретель хоёртой хамт хүүхэд чанаж иддэг шулмын байшин руу явахсан гэж бодно, гэнэт ямар нэг баатарлаг үйл бүтээмээр болоход Питер Пэн санаад орно, зүүдэндээ Артект очно, ноён Дэгээг чадна, сэрүүндээ газар шагайн шидэт дэнлүү таарах вий хэмээн өлийнэ, харанхуй буланд Хадес нуугдаад, намайг хүн шавьж болгохоор хүлээж байх вий гэхээс үхтлээ айна. Үүнээс гадна бүхий л хүүхдүүд өөрийн гэсэн шидэт дохиуртай болохсон гэж нууцхан хүсэж явсан байх аа.

Тэгж байсаар Үндэсний телевизээр “Сансрыг хамгаалагч Волтрон” гарч эхэлсэн нь болоод найм, билүү есөн настайд “Тоглоомын түүх”-ийг анх үзсэн нь миний доторх ид шидийн ертөнцийг орвонгоор нь эргүүлж билээ. Нэг нь сансар огторгуй хэмээх уудам орон зайг төсөөлөлд минь бий болгосон бол нөгөө нь хэдэн тоглоомоо хөдөлж, ярьж байхыг нь нууцаар харчих юмсан гэх “дон”-д хөтөлсөн юм. “Сансрыг хамгаалагч Болтрон” ММ агентлагийн 10 минутын мэдээний дараа, 18.10-аас гарна. “Би өөрөө толгойг нь угсаръя” гэсэн эхлэлийн хэсэг нь одоо ч чихэнд сонсогдож байна гээч. Үлгэрийн номуудад ямар нэг шидээр гол баатрыг л аврах тухай гардаг бол энэ хүүхэлдэйн киноны роботууд бүхэл бүтэн гариг ертөцийг авардгаараа хавь илүү. Нэг их удаачгүй, ах маань мортал шүүрэлцэж ялаад, шанд нь далавч нь дэлгэгддэг волтрон тоглоом авчирсан нь миний хүүхэд насны түүхэн үйл явдлуудын нэг болж байлаа. Нэг л мэдэхэд би үлгэрийн номуудыг тавиур руу шидэж орхиод, хүүхэлдэйн киноны ертөнцөд эргэлт буцалтгүй орсчихсон байсан. Тэгэхэд хүүхэлдэйн киног одоогийнх шиг хүссэн үедээ компьютерээ асаагаад юм уу, “Youtube”ухаж, торрентоос татах боломж байсангүй. Хааяа нэг зурагтаар хүүхэлдэй гарахад бүх юмаа орхиод, дэлгэц ширтээд суучихна. Урьд нь 13 удаа үзсэн байсан ч хамаагүй, яг л анхны учрал шиг догдолдогсон. Яагаад гэвэл эд миний төсөөлөл, мөрөөдөл, ургуулан бодохуйгаас эхлээд миний гэх ертөнцийг бүхэлд нь бүтээдэг байсан болохоор тэр. “Надад тулах цэг л өгчих, би ертөнцийг эргүүлье” гэдэг дээ. Тэгэхэд миний тулах цэг эдгээр хүүхэлдэйн кино л болж байв.

Тавдугаар ангид орлоо. Унших бичгийн номын нэр солигдож, уран зохиол болчихож. Би өөрөө ухаан сууж эхэлсэн болохоор тэр үү, эсвэл үнэхээр ч ийм байх ёстой байсан уу, үлгэрийн ертөнцийн хамаг шид номын хуудастаа хоцорч, би гэдэг хүн тэгж л анх бодит ертөнцтэй нүүр тулсан байх. Ямар ч ид шидийн юмгүй баахан зохиол “Хоньчин Найдан”-гаас эхлээд хөврөх болов. Улмаар номыг хүсэж догдолж биш, даалгавар гүйцэтгэх маягаар уншиж эхэллээ. Гэтэл зургадугаар ангид байхдаа “Harry Potter” гээч цуврал номын тухай “Сурагч”сониноос уншив. Ид шидийн ахлах сургуулийн сурагч, балчир шидтэн Харри Поттер хүүгийн адал явдал гардаг гэнэ. Дэлхийн бараг бүх хүүхэд уншсан юм байх аа. Бурхан минь тэрийг л олж үзэхсэн.

Тэр үед Монголд номын зах зээл, тэр дундаа орчуулгийн ном, тэрэн дотроо хүүхдийн зохиолын ертөнц хөдөлгөөнд орж эхлээгүй байсан. “Харри Поттер” л гэхэд намайг сургуульд орохоос нэг жилийн өмнө Америкт хэвлэгдэн гарч, хэдийнэ шуугиан тарьчихсан байтал би зургадугаар ангидаа Монголд орчуулагдаасай гэж хүлээж байсан гэхээр тодорхой болно. Тэгэхээс тэг гэсэн шиг тэр үед “Харри Поттер”-ийн тухай мэдээ байсхийгээд л гарна. Ж.К.Роулинг гэх зохиолч бүсгүй тэрбумтан болжээ, вагонд явах зуураа зүүдэлсэн зүйлээ цааснаа буулгаснаар эл ном бүтжээ, “Харри Поттер” бүх цаг үеийн хамгийн их борлогдсон хүүхдийн ном болжээ гээд л. Тэгтэл нэг удаа Үндэсний телевизийн “Гэрэлтэй цонх”-ыг үзэж байтал ашиг орлогоороо тэргүүлсэн киноны жагсаалтын эхэнд өнөө нэр гараад ирдэг байгаа. “Харри Поттер” кино болчихож!

Тэгэхэд намар байсан. Харин тэр киног анх үзэхэд зун болсон байлаа. Гайхмаар ид шид, ой ухаанд буумгүй дүрслэл, төсөөлөөгүй ертөнц, адал явдлаар дүүрэн эл кино надад азаар шидэт савааг минь дахин нэг, харамсалтай нь бас сүүлийн удаа атгуулж өгсөн юм аа.

Хэзээ би том хүн болсноо санадаггүй. Нэг л мэдэхэд ид шид гэж байдаггүй гэх бодит үнэнтэй эвлэрээд, төсөөлөл мөрөөдөл ч илүү ахуйн шинж чанартай болчихсон. Ургуулсан далавчаа өөрөө тайрчихсан, эсвэл шидэт саваагаа хаана нууснаа мартсан шидтэн шиг. Одоо намайг хар даа. Өглөө ажлаа бодож сэрдэг, өдөржин ширээний ард суудаг, орой нь сулбайсан амьтан ирээд бөөн асуудлаа дэрлэн унтаад, шөнөжин тэдгээрийгнээ зүүдэлсээр өглөө дурамжхан сэрээд буцаад л ажилдаа явдаг мануухай болчихлоо. Би далдыг хардаг шидтэн биш ч, үлдсэн амьдрал маань мөн л иймэрхүү зохиомжоор хөвөрнө гэдгийг мэдэж байна.

Муу юм тохиолдож байж л, ид шид хэрэглэх шалтгаан гардаг байх аа, үлгэрт. Надад тэр муу нь тохиогоод маш удаж байна. Намайг аврах үлгэрийн баатрууд хэрэгтэй боллоо. Надад шидэт саваа хайрлаач? 

Тань руу нүүж явна

            Долдугаар сар жилийн хамгийн дүйнгэ үе. Халуун бүгчимд гараас юм гарах янзгүй, тэгсхийж нозоорсоор хамаг цаг урссан байхдаа их. Тамир шавхсан энэ ноорхой өдрүүдийг барахын тулд жилийн яг энэ үед хаашаа ч хамаагүй явах л хэрэгтэй гэсэн хорьж дийлэмгүй нүүдэлчин араншин дотроос хатгаад, хэдийгээр хийх ажил их байсан ч хүчээр шахам чөлөө аваад нутгийн зүг зам шулуудав аа. Нутгийн зүг!

             “Аль нутгийнх вэ?” гэж таарсан хүн ярианы далимд асуухад шууд хотынх гэж хариулах уг нь манай үеийнхний дунд догь сонсогддог л доо. Хөдөө гэхээр гадаадынханд унаган эрх чөлөө, уудам тал нутаг уужуу сэтгэлт хүмүүстэйгээ, байгалийн үзэсгэлэнт зураглалтайгаа буудаг бол өөрийгөө хотынх гээд байгаа манай үеийнхэнд бол шууд л мал, малчин, шулуухан хэлбэл нэг тийм маанагдуу хүний дүр зураг хамт буудаг учраас зугатаад байдаг талтай. Аав минь Говь-Алтай, ээж Сүхбаатарынх, товчхондоо хоёул хөдөөнийх боловч эндхийн уугуул иргэдээс дутахгүй соёл, боловсролтой хүмүүс болохоор уугуул нутаг, унагасан хүмүүсээсээ би ичдэггүй юм. Цагаан зээр, эм хүн нутаггүй гэдэг ардын үг үеээ элээж, дээр нь “шинэ үеийнхэн”-ийг нэмэх хэрэг гарсан энэ цагт над шиг хүмүүс “Би хотод төрсөн. Гэхдээ аавын минь нутаг Говь-Алтайн Чандмань” гэж дамжлаад хэлчих нь жаахан нуршуу боловч, хамгийн “аюулгүй” хариулт шиг санагддаг.

             Багад очих газраасаа хүрэх зам зуур хамгийн сайхан санагддаг байлаа. Аав маань геологич хүн байсных, зун хичээл амармагц бүх гэрээрээ хөдөө дагаад явна. Ээж тогооч, хоёр ах маань туслах, авга ах жолооч, би харин эрхийн тэнэгийн үүрэгтэй, бас нэг шар үүргэвчтэй гарна. Тэрнийхээ ёроолд солих хэдэн хувцас хийгээд, үлдсэн зайг нь ундаа, чихрээр дүүргэчихнэ. Аяны замд энэ цүнх бас аавын шил юмны авдар, ээжид хэзээ ч харуулж болохгүй хориотой сэйф болж хувирна. Тэгээд л урд талын суудалд, аавын өвөр дээр тухалж аваад хөдөө замд гараад туучихна. Аль хүрэх, хаагуур дайрах, юу хийх тухай ямар ч бодолгүй, чихэр хүлхэх зуур жирэлзэн өнгөрөх уул толгодыг тоож харах ч сэхэлгүй, гагц аавын өврийг тулах цэгээ болгоод зоргоор тэнэглэхийн жаргалтай юу эгнэх билээ. Харин одоо очих газар ч, хүрэх зам зуур ч сэтгэл догдлуулахгүй байгаа нь хачин. Хэн ч намайг хүлээгээгүй газар руу, тэгээд бүр аавын нутаг руу аавгүй явахын гашууныг гарган дүрслэх үг энэ дэлхийн аль ч хэлэнд байдаггүй байх аа. Ийм доголхон аяны турш очих газар, очоод юу хийх тухай, үгүй дээ л замаар өнгөрөх бүхэнд санаа сэтгэл өөрийн эрхгүй торж, тээглээд бэрх аж.  

            Долоон жилийн дараа анх удаа гэр бүлээрээ аялах болоход надад хамт замд гарах боломж олдсонгүй. Товлосон өдөр нь гарцаагүй ажил гарсан учир ах нар ээжийг аваад түрүүлэн хөдөлж, би маргааш нь авгын машинтай явахаар болов. Амбаа маань ёстой л залуу насаа дуустал, залгаад өтөл насаа элтэл жолоо барьсан хүн. Багад, нэг өглөө сэрэхэд л ПАЗ дүүрэн танихгүй хүн газраар зулчихсан, “Амбаа нь ирсэн” гээд ээж цай цүү чанаж байдаг дүр зураг даанч тодхон. Тавьтайгаасаа хойш царай төрх нь хэвэндээ тогтчихсон аятай огтхон өөрчлөгдөхгүй байгаа Амбаа маань Чандмань Улаанбаатарын хооронд нүдээ аньж байгаад ч явж чадахаар хүн. Аян замд гарах нь ямар нэг ариул үйл, ёслол төгөлдөр арга хэмжээ мэт санагдахуйцаар бүхнийг бэлтгэдэг нь хэвээр. Өглөө ирж хэдэн цүнхийг маань аваад, ачаагаа жимбийтэл янзлаад орой ирж намайг авахаар тохироод явлаа.

             Болзолт цаг болоход баахан ууртай хүн ирэв. Үг ч дуугарсангүй. Би ч бушуухан суугаад авлаа. Үнэндээ Амбаагаас өөр нутгийн замыг гаргаахгүй мэдэх хүнгүй, дээр нь хамаатны хэд маань “Таныг дагаад явна шүү” гэж яриан зуураа захьсан учраас мань хүн залгахыг нь хүлээгээд байж. Гэтэл хэн ч яриагүйн учраас л ийн уурласан болж таарлаа. “Та хэзээ гарах гэж байна, тэнд энд уулзаад хөдөлье” гэж ярьж болно оо доо. Ер байхгүй. Утас шөрмөс нь нэгжгүй байдаг юм байх даа. Тэгнэ гэж баймааргүй л юм” гээд замаа нэг, утсаа нэгэн харан дургүйхэн хөдлөв. Уг нь их тайван хүн шиг боловч уурлахаараа мөд тайвширдаггүйг нь бид бэлхнээ мэдэх хойно дуугүй л толгой дохин явна.  “Сэтгэлийн нэгж нь дуусчихсан амьтад” гэж сая нэг голыг нь олж хэлээд санаа нь амрав бололтой хэсэгтээ чимээгүй боллоо. Амьхандаа тэдэндээ туньж зөрүүдлээд, хол замд түрүүлээд гарсан боловч Лүн дээр ирмэгцээ “Нөгөө хэд рүү залга, гарсан эсэхийг нь мэдээдэх. Бид эндээ хүлээж байя гээд хэлчих” хэмээн үүрэгдлээ. Тэвчээр нь алдарчээ, янз нь. Ор сураггүй орхиод гартлаа “сэтгэлийн нэгж” нь дуусаагүй бололтой, авга минь.

            Цаг хэдийнэ шөнийн 03.00-ийг заах ч, Улаанбаатараас гарсан машины урсгал татарсангүй. Амралт зугаалгын цаг таарснаас гадна энэ жил улс даяар нийт 118 сумын тэгш ой тохиосноос, Говь-Алтай аймагт хамгийн олон буюу 14 сум 90 жилийн ойгоо тэмдэглэх болов. Гарахаас өмнө фэйсбүүкээ шалгаж суухдаа “Хотын хөдөлгөөн эрс багасчээ. Хөдөөнийхөн нутаг руугаа явж, уугуул хотынхон үлдлээ дээ” гэсэн зурвас олон удаа шэйрлэгдснийг харлаа. Хэрэв би ийн бичээд, эмээ, өвөө маань харсан бол, байг гэхэд авга ах маань үзсэн бол турсагаа нэг сайн хуулуулахгүй юу. Хүн ер нь аль зэлний унага гэдгээ хэзээ ч мартаж болохгүй юм шиг ээ.

            Чандмань хүрэх замын урт (940 км) өөрчлөгдөөгүй ч танил дотно зүйл баахан алсарсан санагдав. Амбаа маань жолоогоо атган хоёр тийшээ найгасхийгээд, замын уртыг дуулсаар бардаг нь байж. Мань мэттэй юугаа л яриа аж гэхэд хамт яваа хоёр үеэлтэйгээ хөөрөх юм ч тэгсгээд татарчихдаг юм байна. Хамаатан, садан гэдэг ойлголт биднээс улам бүр холдсоор байгаагийн нэг жишээг ийн бүтээж, үг дуу, уур амьсгал муутайхан суух зуур өнөө хэд араас ирж, бидэнтэй нийлээд цааш явлаа.

            “Нар жаргахаас өмнө шалын хоолойд хүрчих юмсан” гэж Амбаа маань аяны турш сая нэг ам нээлээ. Шалын хоолой! Яг тэр шүү. Чандмань руу дөхөөд ирмэгц хүмүүс ёс аятай Шалын хоолойн элдэв домог, жолооч нарын паян, төөрч будилснаа дэлгэдэг нь ер өөрчлөгдөөгүй аж. Багадаа би энэ газрыг дүүрэн устай, дээгүүр нь модон шал тавьчихсан, жолооч нар эмээгээд байдгийн учир нь живчих вий гэсэндээ байдаг байх гэж ургуулан боддог байв. Тэгээд учиргүй айна, тэгсэн мөртлөө бас тэр хоолойг нь харчих юмсан гэсэн хүсэл дотроос асна. Гэтэл яагаад ч юм, багадаа тэр айхтар хоолойгоор хоёр удаа явахдаа хоёуланд нь унтчихсан байж таараад, нэг сэрэхэд Чандманийн төв дээр ирчихсэн дуу шуугиан болоод явчихдаг байв. Ямартай ч аяны хүмүүс Шалын хоолойд нарны голтойд хүрэхийг хичээцгээдгийг л санаж үлджээ.

            Цонхоор ширтэн, бодлоо тэнүүлж суутал Амбаа маань Хөх эргэний гарам руу дөхөж яваад ёрдойсон чулуунд машиныхаа касчерийг цохиж, дороо зогсов. Муу тэрлэгээ хэдрээд машиныхаа доогуур шургаад, гарч ирлээ. Засал авахгүй нь тодорхой болж, бүх тос асгарч дууссаны ул мөрийг янзгүйхэн заалаа. Тэр наадмын нээлтээс хоцрох нь ч дүүрч гэхэд 90 жилийн ойн концертод дуулах хөг өнгөрсөнд харамсна. Гэвч бас насаараа жолоо барьсан хүн нутгийнхаа барааг харах төдий болоод эзгүй талд таг зогсчихсондоо итгэж чадахгүй байгаа нь илт. Азаар удсан ч үгүй, замын машин хоёроороо гарч ирээд, нэг нь Амбаагийн машиныг Хөх эрэгний гарам хүртэл чирж, нөгөө нь үеэл бид хоёрыг суулгаад Чандмань орохоор болоод саллаа. Удаан саатсан учраас алдарт Шалын хоолойтойгоо аргагүй шөнө тулав шүү. Энэ удаа сэрүүн явсаар Шалын хоолойд хүрлээ. Ус гол, түүн дээр татсан модон шал юу байх билээ дээ, зүгээр л тал. Эргэн тойрон энгүй их талаас өөр юмгүй. Энэ хавьд айл бараг л үгүй, дээр нь салаалсан олон замтай учир шөнөдөө туршлагатай жолооч байтугай нутгийн иргэд ч төөрдөг гэнэ. Аяны хүмүүс Шалын хоолойд нарны голтойд хүрэхийг хичээдэг нь ийм учиртай аж. Харанхуй шөнө, жижиг машин тал дундуур шороон манаруулан хурдална. Жолооч нь нутгийн хүн учраас битгий л төөрчихөөсэй гэж зальбираад, өнөөх маань ч сурамгай янзтай шулуухан давхиад байсанд нь бас ч гэж итгэл төрж байтал гэнэт зогсоод, нэг явсан замаараа гурвантаа тойрчихлоо гэх нь тэр. Шалын хоолой барахгүй даваа гэдэг үнэн байж шүү. Бид хэд бууж нүдээ дасгаад айл харлаа, эргэн тойрон бөртийх юмгүй. Жолооч тамхиа баагиулаад үг дуугарах шинжгүй. Тэгсэн өнөөх маань гэнэт хөдөлье гээд ухасхийв. Замаас салж, айл таарч юуны магад гэсэн сохор азандаа найдаад хаашаа ч юм давхиад өглөө.

            Дэрстэй бутнаас өөр таарах юм алга. Хэр удаан явсан, ахиад бас хэр удаан явахыг бүү мэд. Ер нь бидэнд мэдэхгүй юм даанч их ажээ. Өдийг хүртэл юу тууллаа, урдах ирээдүйд намайг юу тосож байгаа тухайд хар таамаг, хий найдвараас өөр юу л хань болдог билээ дээ. Хотын цутгамал хэвнээс ховхроод хөдөөгийн дүрэмгүй энэ талаар яваа маань таалагдаж эхэлж, элдэв тэнэг бодолдоо эргэцэж суутал ашгүй нэг айлын бараа харагдав шүү. Шөнийн 03.30 цагт айлын гадаа бууж, ердөө зам асуухын тулд эздийг нь сэрээх, тэгмэгц дээл хэдэрсэн хүн гарч ирээд уйгагүй гэгч зам зааж, цай уугаад гар гэж уриалгахан загнах сэлт бүгд үзэгдээгүй юм шиг цоо шинэ санагдана. Айлын эзний буянаар Шалын хоолойг гатлах замаа олж, өглөөтэй уралдан Чандмань суманд ирлээ. Энд урд хоёр удаа ирэхдээ хагас сараас илүү удаагүй байх. Тэгсэн мөртлөө миний нутаг гэж өмчирхөнө. Аавын минь төрсөн газар гэх үг л алсаас тодрох жижигхэн сум, гайхуулах юмгүй бяцхан сууринтай намайг уяж байлаа. Өөр юм ч бас бий байх.

            Сумыг ер нь юу сум болгодог юм бол оо. Чандманийг жишээлж үзье. Хөгжил дэвшлээс 1000 шахам км алслагдсан зай нь уу, нутагтаа аж төрж буйгаараа хөдөөнийх хэмээх агуулгад багтсан хүмүүс нь үү, интернэт кафе, кофе шоп, фитнесс, үгүй ядаж засмал зам, гэрлэн дохио байхгүй буурай хөгжил нь үү, эсвэл ердөө 90 жилийн өмнө хилийг нь зааглаж, Чандмань хэмээн нэрлэсэн тэр үйл явдлын үр дүн үү? Албан ёсны бичигт “Сум нь Монгол Улсын засаг захиргааны хоёрдугаар түвшний нэгж юм. Нэг сум дунджаар 4200 ам.км нутагтай, 3000 орчим хүн амтай, нийт 120 сая төгрөгийн орлоготой бөгөөд үүнээс 90 хувь нь улсын мөнгөн тэтгэмжээс гардаг” гэжээ. Чандмань бол 4600 ам.км газар нутагтай, 2200 орчим хүн амтай, ерөнхийдөө дундаж түвшний сум байж таарах нь. Сумын төвдөө хүн амынх нь 40 хүрэхгүй хувь нь буюу, 890 нь аж төрдөг. Чандманий 90 жилийн ойд оролцох гэж л ирсэн, хот газрын амьдралын хэв маягт нэгэнт дассан хүнд бол уйтгарын далай адил. “Unitel”-ээс өөр утасны сүлжээ барихгүй, фэйсбүүктээ зураг оруулах тухай бодоод ч хэрэггүй энэ газар Соёлын төв, халуун усны газар, зочид буудал, цайны газар, шатахуун түгээх газар, худаг, номын сан цорын ганц л бий. Гэвч тоо биш чанарыг, боломжийг бус хүртээмжийг тооцвол эндхийн иргэд тийм ч тарчиг амьдардаггүй аж.

            Дээр дурдсан “ганцууд” сумын төв дэх мянга хүрэхгүй иргэндээ элбэг хүрэлцдэг. Дээр нь зурагтаар кабелийн сувгууд гарна. Хувьдаа музейтэй, тэнд нь XIII зууны үеийн эмээл хүртэл байдаг Соёлын төвд жилд 100 орчим соёл урлагийн арга хэмжээ болдог гэхээр сумынханд уйдах зав цөөхөн гардаг бололтой. Намайг Чандманьд хоцорч очсон орой 90 жилийн ойн нээлтийн концерт болох тухай зар элдэв сурталчилгааны хэрэггүй, ам дамжиж тарж, үдээс хойш гэхэд бүх хүн мэдсэн байлаа. Соёлын төвийн эрхлэгч нь манай авга ах Ц.Лханаажав. Манайхан Анаа гэж авгайлна. Концертийн бэлтгэл, наадмын нээлт, хаалт гээд ухаан сөхөөгүй хэд хоног гүйхдээ, намайг ирээд буцсаныг ер мэдээ болов уу, яагаа бол гэмээр л завгүй харагдсан. Улсын тэргүүний соёлын төвөөр шалгарах болзол хангасан Чандмань сумын соёлын төв 100 гаруй сандалтай. Гэтэл 90 жилийн ой гээд сумын суурин 2200 хүн дээр хотоос мөн дайны хүмүүс хүрээд ирж. Соёлын төвийн эрхлэгч санаа зовж буй нь илт. Гэвч концерт цагтаа эхэллээ. Бүх суудал дүүрч, зарим нь давхарлан сууж, завсар зайгаар нь хүмүүс зогсоод лав 220 орчим хүн эхний тоглолтыг үзэв. МУГЖ Том Жагаагаас эхлээд ардын авъяастан, сайн дурын уран сайханч хүртэл зуу шахам хүн концертийн багт багтжээ. Үзэгчид үнэлгээ, сэтгэгдлийг тайзан дээрх уран бүтээлчид сонсогдохоор дор дор нь хэлээд явчихдаг нь шударга санагдав. Тайзнаа гарсан хүн бүрийг эхлээд хэний хэн болохыг нь тодорхойлно. Залгаад зарим онцлог шинж, онцлох баримтуудыг хуучилна. Дуусмагц сайн муу, дутуу гүйцэдийг нь хэлээд туучихдаг нь хаа сайгүй нэвтрүүлмээр арга шиг санагдав. 19.00 цагаас эхэлсэн толголт зөвхөн тэр оройноо л гэхэд гурав дахиж, 02.00 цаг болоход арайхийн хөшгөө хаалаа. Дараа өдөр нь бас хоёр ч удаа тоглосноор, сумд ирсэн бараг бүх хүнд тоглолтоо хүргэж дөнгөв.

            Маргааш өдрийн тоглолт эхлэхээс урьтаж, Соёлын төвөөр орсон нь аавын нэрэмжит шатрын клубээр орох ёстой байлаа. Багадаа өвөөгөөр шатар заалгасан аав маань уйгагүй хичээллэсээр цагтаа дэлхийн шатрын аварга Тигран Петрсиантай зэрэг тоглолтод оролцож, 28 нүүдлийн дараа хайнцах хүртлээ өсөж, 1985 онд ЗСБНХУ-ын дэд мастер цол хүртэж байсан юм. Хоёр ах ааваар шатар заалган, чамбай сурч, одоо ч хаа явсан газраа өрөг дэлгэдэг болсон. Харин яг ах нарт зааж байсан үед нь би тийм жаахан байсан уу, эсвэл огт сонирхоогүй юу бүү мэд, авъяасыг нь өвлөж үлдээгүй. Нэг удаа ах нараар шатар заалгая гэтэл “Муу хүнтэй тоглохоор муу болчихдог юм” гэж томроод хаалгаагаагүй юмдаг. Аль багын явдал л даа. Түүнээс хойш бүрмөсөн орхисон. Бага ахын маань хичээнгүйлэн тохижуулсан, аавын нэрэмжит шатрын клуб таван ширээтэй, ханандаа тойроод дэлхийн аварга шатарчдын намтарт зурагтай, цөөн хэдэн гарын авлагатай авсаархан өрөө байна. Сумын шатрын аварга шалгаруулах тэмцээн сүүлийн дөрвөн жилд энд зохиогдсон гэнэ. Соёлын төвийн өрөөнд, хүн бүрт нээлттэй учир хүүхдүүдээс гадна томчууд хүртэл зав зайгаараа шатар тоглож суудаг хэмээн Анаа ярианыхаа далимд хуучилсан нь сайхан санагдав.

            Аавынхаа нутагт нэрийг нь гаргаж явах шиг бахархал хүү заяанд олдохгүй хувь байх. Намайг багаас л аавтайгаа усны дусал шиг адилхан гээд, эмээ маань бүр “Үхсэн бол эргээд төрлөө гэхсэн. Яахаараа ингэж ааш зан, царай зүс цөмийг нь дуурайдаг байна аа” гэж өхөөрддөгсөн. Удаан хараагүй авга эгчийнхээ гэрт ортол намайг харуут л уйлчихав. “Дүүгээ ороод ирлээ л гэж бодлоо шүү, миний хүү аавтайгаа яасан адилхан болоо вэ” гээд үнсэнэ. Нутгийн хөгшид, ангийнх нь хүүхдүүд, найзууд нь гээд миний танихгүй, царайг нь ч харж байгаагүй хүмүүс “Жамъян-Очирын хүүхэд мөн үү” гээд танимхайрч байсныг харахад би одоо ч аавтайгаа адилхан хэвээр аж гэж бодоод харц дээгүүрхэн явлаа.

            Хотоос баахан хүн ирнэ гэсэн сургаар сумын төвийнхөн дээр дооргүй баахан сандарцгааж, удаан ирээгүй хүмүүст сайхан сэтгэгдэл төрүүлэх гэсэндээ тэр үү наадмын хөтөлбөрийг тав хоногт тараан байршуулсан нь буруудав. Баярын өдрүүдэд нэг бол орой хүртэл хийх юмгүй, нөгөө бол хурдан морины уралдаанаас өөр арга хэмжээгүй байсан нь баахан цалгар цаг боллоо. Хотоос ирсэн хүмүүс хувь хувьдаа л хийх ажил бодож олохгүй бол болохоо больж эхлэхэд бид гэрээрээ аавын, өвөөгийн, өвөөгийн өвөөгийн амьдарч асан газар нь одоо хүртэл аж төрж буй авга ахынх руугаа явахаар шийдэв. Түмээ ахынх сумын төвөөс 50 км-ийн зайд, Найтаастын голд буй. Манай удмынхан хэдэн үеэрээ амьдарсан болохоор бараг чулуу болгон нь түүх өгүүлмээр дотно газар. Багадаа нэг ирэхэд хориглоод гаргадаггүй байсан нутгийн уулсаар өдөржин морьтой явлаа. Хүрэмтийн уул, Илийн овоо, Эхийн хэвлий өөд гарахад уулсын эрчим надад буй бүхнээ өгөх шиг, тэдгээрийн оройгоос эргэн тойрноо харахад аавыг минь, бас намайг бүтээлцсэн ертөнцийн ширхэг чулуу нь болсон адил санагдаж байлаа. Замын турш элдвийн л юм бодогдов. Аавыгаа ямар их санадгийг, байсан бол гэж хэчнээн их үгүйлдгийг хүрээлсэн их уулс мэдчихээд, энгэр нөмөртөө бөөцийлөн аргадах ч шиг болов. Амьдралын огцом эргэлттэй үеүүдэд, нэг их баярлахаараа, эсвэл их том алдаж бүдрэхдээ хүү хүн аавыгаа хамгийн их санадаг байх аа. Ээж минь анхны ачаа үнэрлэж, эмээ болсон тэр өдөр аавыгаа би хамгийн их санаж билээ.

            Гурван хүүтэй байхын жаргал, зовлонг аав ээж хоёр минь ханатал мэдрээ байлгүй. Багахан амжилтыг минь хүртэл өөгшүүлэн дэвэргэж, гурван хүүгээрээ орсон гарсанд омгорхон бахрахдгийнхаа цаана тэр хоёр маань нууцхан охин хүүхдийн хүслэн болж явдгийг нь бид цөм гадарладаг байлаа. “Хүүтэй бол охинтой” гэдэг үгээр л хүслээ цайлгаж ярьдаг байсан нь санаанд бууна. Үнэхээр л ардын үгний шид биелэж, том ах маань нэг л өдөр найз бүсгүйгээ дагуулан орж ирж, хэвлийд нь шинэ амь бүрэлдэж эхэлснийг гэнэтхэн дуулгасан тэр өдөр аав, ээж хоёр маань лав “ниссэн” байх аа. Бараг маргаашнаас нь өвөө, эмээ болохдоо бэлдэж эхэлсэн дээ. Тэгэхэд шүлэг бичиж байна гэж үг сэглэдэг байсан би хүртэл хөөрөөд аавдаа зориулсан шүлэгнийхээ мөрийг өөрчилж,

            “Үрсээ өсгөх гэж зовсоныхоо жаргалыг

            Өвөө болохоороо мэдэрнэ ээ, та...” гэж ч билүү солиод тавьчихаж билээ. Эхнэрийнх нь хэвлийд охин үр бүрэлдэж байгааг мэдсэн тэр өдрөө ах аав, ээжид хамгийн түрүүнд дуулгаж, баярын нулимсыг нь баахан шавхсан. Аав маань сэтгэл хөөрсөндөө найзуудаа цуглуулан хэдэн өдөр ууж, тэгэх тоолондоо миний өнөө муу шүлгийг дахиулсаар байтал хэвлий дэх ураг хэдийнэ долоон сартай болсон байв. Тэгэхэд аав гэнэт ходоод өвдлөө, эмчид үзүүлтэл гайгүй шиг гэнэ, хавар ажил эхлэхээс урьтаж ер нь эмчилгээнд явж, давхар сувилуулаад ч авъя гээд эмнэлэгт болов. Хүний тэнэг барагдах биш дээ, аавыгаа сувилуулж байгаа л гэж итгээд өглөө, өдөртөө хоол дөхүүлчихээд, тавтай суухын завдалгүй гараад гүйчихнэ, би. Ээж хэдэн өдөр дараалж эмнэлэгт нь цуг байгаад ядарсан уу, нэг орой намайг хамт хоно гэв. Хичээлээ тарж очоод эргэлтийн боов чихрийг нь хуурайлчихаад сууж байх зуур аав утсаар ажил ярина. Эмнэлгээс удахгүй гарах тухайгаа хэлээд, хаврын ажлаа төлөвлөж буйг нь чагналаа. Би л болсон хойно “За энэ зун аль аймаг руу явах бол оо. Урьд очиж байгаагүй шинэ газар руу явбал сайхан даа” ухааны л юм бодож байсан байх. Тэгэхэд би 15 байсан хэрнээ эрхийн тэнэг хэвээр л байв. Эргэлтээр ирсэн найзууд нь “Жааяагийн эрх шар” гээд толгой илнэ. Харин тэр орой яагаад ч юм аав маань надтай бараг анх удаа том хүний байрнаас ярьж, сургууль төгсмөгц “Сэтгүүлч” коллежид оруулахаар төлөвөлсөн учир одооноос сонин сэтгүүл уншиж бай гэхчлэн баахан сургав. Энэ жилээс геологийн ажилд явахдаа тоглож гүйдгээ болиод, уул ус нүдэлж, нутгийн хүн амьтантай яриа хөөрөө дэлгэж, учиртайхан явахыг ч захилаа.

            Ээж өглөө эрт ирмэгц, зөрөөд би сургууль руугаа дэгдэв. Хичээлээ тараад гэртээ иртэл хэн ч алга. Ээж ажлаа тараад, гэрээр дайрах завдалгүй шууд аав руу явна гэдгийг нь мэдэж байсан учраас хоол, цай бэлдэх санаатай суутал том ах залгаж “Эмнэлэг дээр хүрээд ир” гэж байна. Би ч санаачлагатай, сайн дүү гэдгээ батлах гэж сүржигнэн, “Тийм тийм, би энд яг хоолоо хийгээд сууж байна” гэтэл “Хоол унд яах вэ, өөрөө хурдан хүрээд ир” гээд утсаа шууд таслахад байдал бишдсэнийг зөнгөөрөө ойлгох шиг болсон. Гэхдээ л тэгэхэд байж болох хамгийн муу хувилбарын тухай санаанд ер буугаагүй. Өглөөхөн үнсээд гарсан, удахгүй эмнэлгээс гарч хаврын ажлаа эхлүүлэхээр ярьж байсныг сонссон учир “Бие нь жаахан хүндрээ юм болов уу” л гэж хоосон таамаглаад яваад очсон хэрэг. Аав минь сэхээнд байлаа. Авга нараас зарим нь ирж. Авга эгч, ээж хоёр өрөөнд нь орсон, намайг бусдын хамт гадаа хүлээж бай гэв. Хөл хүндтэй бэр эгч хүртэл ирсэн харагдана. Цаг гаруй боллоо. Өдөр гэнэт бие нь муудаад сэхээнд орсон, тэрнээс хойш ухаан нь орж гараад байгаа тухай хоёр ах маань хэлэв. Би оръё гэтэл эмч халгаасангүй. Ахиад хэдэн минут өнгөрлөө. Тэгтэл ээж гэнэт уйлаад гарч ирэв. Гүйгээд очих зуур авга эгч араас нь бас гараад ирэв. Ээж юу ч хэлэлгүй уйлаад л... Авга эгч харин эмчтэй хэд гурван үг солиод, ах бид гурвыг дуудаж “Аав чинь бурхан боллоо” гэж ердөө дөрөвхөн үг л хэлсэн. Итгэж, хүлцэж, хүлээж авахад ухаан сэтгэл хүрэмгүй, гэвч итгэж, хүлцэж, хүлээж авахаас аргагүйд хүргэдэг үнэнийг өмнө минь шууд л босгоод тавьчихсан дөрвөн үг....

             Алтайн уулстай хамт аавыгаа нэг дурслаа. Аав өөрөө уул болчихсон шиг санагдав. Буцаад ирэхэд авга ах маань тослоо. Инээсээр ирээд, үнсээд буулгав. Алтайн хөх харчуудын үггүй “яриа” ийм л байдаг даа.

            Ээж дайнаас ирсэн хүүгээ угтах шиг сүржигнээд “Ядрав уу, өлсөв үү” гээд сүрхий.  Цай хоолоо идчихээд сумын төв рүү хөдөлье гэж байна. Цаанаас нь нугасны дэгдээхэй шиг хэдэн юм шаагилдан, гүйхээрээ ирээд тошлой нэхнэ. Тэдний хамгийн том нь аавыг бурхан болсноос ердөө хоёрхон сарын мэндэлсэн Т.Одончимэг билээ.

            Наадам ч яахав болдгоороо болсоон. Бөх барилдаж, сур харваж, морь уралдаад дууссан. Ойн уртад залхсан гийчид хотын зүг цуваа болж, өчигдөрхөн хүний хөлд хөлчүүхэн дайвалзаж байсан сум урьдын хэвээрээ эл хульхан хоцорлоо. Хэзээд л ийм байсан сумын төв хэн ч ирээгүй юм шиг гунигтайхан үлдсэн тэр өдөр би ч бас гэрийнхээн зүг хөдөллөө. “Хаа нэгтээгээс буцах зам, тэр дундаа харанхуй шөнөөр буцах зам хэзээд гунигтай” нь үнэн ажгуу.