Хамтралын жавхаа

           

Зуун мянга гаруй хүн нэгэн дор үзүүлбэр үзүүлэх дэг энэ дэлхийн ганцхан оронд бий. Тэр нь Хойд Солонгос. Эгээ ийм олон хүнийг багтаан, шингээх боломжит цорын ганц цэнгэлдэх хүрээлэн болох Пхеньяны May Day-д ягаан леотардтай бяцхан хүүхдүүд сэтгэл нь ихэд  хөдөлсөн байртай биесээ нудран, шаагин зогсоно. Уг үйл явдлыг сурвалжлахаар ирсэн гэрэл зурагчдыг дөрвөн цэрэг харгалзан, хараа үл салган тандах бөгөөд цэргийн хувцастай залуу охид машины зогсоол, үүдний хаалгаар эгнэв. Нийтийн наадгай (нийтийн гимнастик ч гэдэг) эхэлмэгц хурсан олон хүчээр ч юм уу, эсвэл үнэхээр сэтгэл хөдөлсөндөө чангаар орилох нь хэний ч анхраалыг татахаар. Мөн л дэлхийн хамгийн олон хүний багтаамжтай тус цэнгэлдэхэд зэхсэн 10000 хүний суудлыг 90 минутын турш үргэлжлэх бүжиг, гимнастикийн үзүүлбэрийг сонирхохоор ирсэн эгэл ажилчид дүүргэжээ.

            Барууны зочдод бол “Cirque du Soleil”-ийн тоглолт шиг содон санагдахаар уг арга хэмжээний оргил хэсэг болох хүний хүчин чадлаас давсан хүнд гүйцэтгэлтэй акробатын үзүүлбэрийг эндхийн хаанаас ч харахгүй харахгүй гял цял хувцастангууд гүйцэтгэнэ. “Cirque du Soleil”-оос ялгаатай нь тэдний дийлэнх нь хүүхдүүд. Хэрэв нүдээр үзээгүй танд энэ зураглал буухгүй бол 2008 оны Бээжингийн олимпийн нээлт дэх олны үзүүлбэрийг санах хэрэгтэйн дээр үүнийг бодвол хэд дахин олон хүн бий л гээд саначих. Үүн дээр бас улс төрийн болон уран сайхны хэтийдэл нэмчихэд л жор нь ер нь таарна. Гэвч эгэл хойд солонгос хүнд бол энэ урлаг уран сайхантай танилцах хамгийн том арга хэмжээ. Хөгжим, бүжиг, теартрын урлаг цогцолсон нүсэр арга хэмжээ тэндээ бол соён гэгээрлийн хамгийн чухаг наадам юм. Японы дарлалд байсан он жилүүд болон Америкчуудын боёкотт, Өмнөд Солонгосын урвалтыг голлон харуулдгаараа түүхийг таниулан сурталчлах ач холбогдолтой гэж болох ч, тэртээ тэргүй тэд энэ мэт түүхийг алхам тутамдаа харж, сонсдог болохоор улиг байж болох талтай. Тухайлбал, бүжигчид мөнгөлөг модыг дүрсэлсэн саарал даавууг дээш өргөн дэрвэлзүүлж, цасан шуурга сөрж яваа зураглал харуулах бөгөөд гэнэт хаанаас ч юм одод гялалцаж, тэнгэр онгойн Хойд Солонгосын өнө мөнхийн удирдагч Ким Ир Сен мэндэлж байгааг харуулна. Гялалзагч оддын дунд тэнгэрээс цойлон бууж ирэх Ким Ир Сенийг эх дэлхийн нар шиг дүрсэлсэн нь даанч сүрдмээр.

 Социализмын гол лоозон, үнэ цэнэ болох хамтын хөдөлмөр, дуулгавартай байдлын дээд зэргийн илрэл болсон сүрт ёслолыг дэглэх гэж доод тал нь нэг сая хүн-цаг бэлтгэл сургууль хийдэг байна. 1987 онд Ким Чен Ирийн баталсанчлан “бие бялдрын хөгжил сайтай, социализмын үрийг ханатал эдэлсэн байрын баяр хөөртэй царай төрх бүхий дунд сургуулийн сурагчид энд оролцох ёстой” аж. 2002 оноос уг үзүүлбэрийг ардын домог болох “Ариранг”-д тулгуурлан дэглэх болсон бөгөөд энэ нь Хойд Солонгостоо л “Ромео Жулиетта хоёр”-той дүйцэхүйц алдартай. Товчхондоо хоёр Солонгосын дайны үед хагацсан хосуудын хайр сэтгэлийг харуулдаг аж. “Уг нь Нийтийн наадгай Солонгосыг нэгтгэх бидний  зуун дамжсан хүслэнг дүрсэлдэг боловч гол агуулга, цаад санаа нь Хойд Солонгосын тусгаар байдлыг гаргадаг. Энэ нь жаахан гунигтай” гэж хөтөч хийсэн залуу маань аминчлан ярьсан билээ.

            Үзүүлбэрийн зохиол гэж 150 хуудастай ном байдаг аж. Үүнийг дунд сургууль бүрт хэсэгчлэн тараадаг бөгөөд агуу удирдагчаа магтан дуулах, социализмын сайхныг бадруулан гаргахын хооронд ширүүн өрсөлдөөн болдог нь харваас илт. Үзүүлбэрээс үзүүлбэрт, сурагчид солигдох бүрт дуу нь улам чангарч, хөдөлгөөн нь эрчимжиж буй нь үүнийг бэлхнээ нотолно. Үзүүлбэрийн дэвсгэр хөгжим “Бөгжний эзэн”-ий аятай төстэй санагддаг нь хагас зууны түүхтэй Нийтийн наадамд шинэчлэл явагддаг юм байна гэсэн бодол төрүүлж билээ. Дэглэм нь тийм болоод ч тэрүү, олон мянган оролцогч нэг хүн мэт зэрэг хөдлөхөд үзэгчид туйлын ихээр хөхин баясана. Энэ үед үзүүлбэр ч, олны хандлага ч эрхэм удирдагчийн дотоодод цэнгэл эдлүүлж буй нь мэдээжийн хэрэг байх. Эв нэгдэл гэдгийн цаана ийм далд утга нууж чадсанд нь түүнийг бахадмаар ч юм шиг. Цэргүүдийн нэгдмэл алхаа төрийн сүр хүчийг илтгэдэг бол тун нь ихэдсэн ч гэмээр аймшигт хэсгүүд нь өнгөндөө айлгах зорилготой ч, цаанаа бол одоо буйд сэтгэл ханамжтай байлгах, энэ дэглэмийг халбал зовлонгийн далайд унана гэсэн мессеж өгдөг бололтой. Иргэд нь ч үүнд туйлбартайгаар итгэдэг байх.  

            Үзүүлбэрийн төгсгөл бол ярих юмгүй. Оролцогчдын хөдөлгөөний эрчим, жавхаалаг төрх, хөгжмийн нүргээн сэлтээс авахуулаад эцэст нь сүрт салют тэнгэрт буудах нь хүртэл надад тоталитар дэглэмийн зохиомол жүжиг үзэж буйг мартуулаад, ёстой л Олимпийн нээлт, эсвэл “Cirque du Soleil”-ийн тоглолт үзэж буйн адил бадрангуй санагдсан. Мөн үзүүлбэрийн үеэр үзэгчид заримдаа оролцогч болсон байх агаад агуу удирдагчдын зургийг эвлүүлэн харуулах нь энэ хэрэв утга санаа нь өөрсөн бол үнэхээр сайтар бэлтгэлтэй, шуугиант арга хэмжээ байх байж дээ гэж бодол төрүүлж билээ. Үзэгчдийн өргөсөн мөнөөх самбараар нийлсэн дүрсүүд нь Ким Ир Сен, Ким Чен Ир, Ким Жөн Уны баяр, баясгалант зураг байснаа дараа нь хөл бөмбөг өшиглөж буй хүү, ажилчин ангийн сэдэвтэй болж энгийншнэ.

            “Энэ бүхэнд хүүхдүүдийг ашигладаг нь (тав, зургаан настай нялхас ч олон харагдсан) цаанаа учиртай. Тэд үзүүлбэрээр дамжуулан залуу үеийнхээ оюун санааг бүтээж байна” хэмээн “Koryo tours” компанийг үндэслэгч, аяллын маань хамтрагч Ник Боннер хэлж байлаа. Тэрбээр 2003 оны Нийтийн наадгайд оролцсон хоёр охины найман сарын бэлтгэлийг харуулсан баримтат кино хийж байсан бөгөөд 11, 13 настай тэдгээр охид цэнгэлдэхэд 0 хэмтэй байгааг ч үл анзааран бэлтгэл, сургуулилтаа хийж буй нь энд гардаг юм. Хойд Солонгосын удирдагчдад ихэд таалагдсан энэ кино Пхеньяны олон улсын кино наадмаас хоёр шагнал хүртсэн байдаг юм. Охидын нэг нь бүхнийг умартан бэлтгэл хийж буй зорилгоо дэлхийн хамгийн олон хүний суудалтай цэнгэлдэхийг дүүргэх үзэгчдэд биш үндэсний эцэг Ким Чен Ир ирж үзэхэд алдаа мадаг гаргаж болохгүй хэмээн тайлбарлаж байсан.

            Үзүүлбэрийн төгсгөлд сүрт салют тэнгэрт цацарсны дараа Хятад, Оростой найрсаг харилцаатайн бэлгэдлийг илтгэн далбаа сэлтийг нь өргөн, баавгайн бүжиг хийсэн зэрэг нь энэ жил шинээр нэмэгдсэн дэглэлт аж. Харин үүний дараа даян дэлхийн энхтайваны бэлгэдэл болгож цэнхэр бөмбөрцөг дүрсэлсэн бөгөөд үүнд зөвхөн Хойд Солонгосын газар нутгийн тод улаанаар шигтгэсэн нь содон харагдана. Оролцогчид цэнгэлдэхийг тойрохдоо Кимжонгилиас (Ким Чен Ирийн нэрэмжит тод улаан өнгөт цэцэг) цэцэг атган, гараа даллан мишээнэ. Хэн хэн нь үүргээ сайн гүйцэтгэж, дүрээ чадмаг гаргасан болохоор энэ зэргийн хүндэтгэл байлгүйл яах вэ.

Хатан хааны эр

Лондоны Сент Павел катедралийн гадна цугласан мянга мянган хүн Хатан хаан II Элизабетийн титэм залсанаас хойших 60 жил, алмаазан ой эхлэхийг хүлээж байлаа. 1897 онд агуу Викториа хатан хаан алмаазан ойгоо тэмдэглэж байснаас хойш хааны язгуураас 60 жилийн босго давсан хүн нэг ч байгаагүй болохоор аль тэртээгээс эхтэй түүхэн үйл явдлын гэрч болно гэдэг эгэл британи хүний хувьд ч тэр, шинэ эриний хүмүүс бидэнд ч тэр сонирхолтой үйл явдал мөн. Тиймээс 2012 оны зургадугаар сарын бүрсгэр тэр нэгэн өдөр мэнд саруул байсан хүн бүр энэ үйл явдлын эргэн тойрныг ажин, догдолж байв. Гэвч тэнд нэг л хүн байсангүй. 25 настай орь залуухан гүнж Их Британийн Хатан хааны сэнтийд заларснаас хойш 60 жил ханилсан Эдинбургийн гүн, хатан хааны эр нөхөр, хунтайж Филипп ёслолын арга хэмжээ Британи даяар эхэлж, баярын уухай дэлхий даяар нүргэлж байхад эмнэлэгийн орон дээр ухаангүй хэвтэж байсан юм. Ёслол эхлэхээс ердөө ганцхан цагийн өмнө хунтайж Филиппийн түрий булчирхайн үрэвсэл нь сэдэрч, тэр даруйдаа эмнэлэгт хүргэгдсэн бөгөөд тэнд очмогц ухаан нь балартжээ. Өнөө цагийн хамгийн нөлөө бүхий эзэнт гүрний Хатан хааны эр нөхөр, насаараа энэ хүчирхэг хатагтайн сүүдэрт дарагдаж явсан түүнд хувь тавилан ийм нэгэн бэлэг барьсан юм. Харин энэ үед Хатан хаан Элизабет, бүх дэлхий түүнийг харж байхад, Британи даяар суу алдрыг нь бахдах, жарны турш ганцхан тохиох түүхэн өдөр ирсэн байхад эр нөхрийнхөө араас эмнэлэг рүү явж зүрхэлсэнгүй ( “Queen” хамтлагийн “Show must go on” дуу шиг). Элизабетийн эр нөхрөөс бусад нь цөм цугласан хааны ордны ёслолын арга хэмжээ төлөвлөсний дагуу тун сайхан болж өнгөрч билээ.

            Холын хамаатнууд болох Элизабет, Филипп нар 1934 онд хааны ордны нэгэн том үдэшлэгийн үеэр анх танилцсан гэдэг. Таарах завшаан бүрийд ордны цэцэрлэгт хүрээлэнд болздог байсан залуу сурвалжтанууд эхэн үед захидлаар харилцаж байгаад нууцаар сүй тавьсан байдаг. Учир нь гүнж Элизабет 21 нас хүрэхээс өмнө албан ёсоор сүй тавьж болохгүй. Гэвч тэд хүлээсээн. Ийнхүү болзолт өдөр ирж, 1947 оны намар тэд хуримласан бөгөөд уг арга хэмжээг радиогоор шууд дамжуулахад дэлхийн 200 сая хүн сонсож байлаа. Тухайн үед хүн бүр л Филипп гэж хэн юм гэж бие биенээсээ илүү, дутуу мэдээлэл сонсчих гээд шалгааж байсанчлан одоо хэр түүнийг мэдэх, тухай нь дурсан ярилцах хүн цөөн. Хэвлэлүүд ч түүнээр нэг их оролдоогүй. Хаа нэг эмнэлэгт хэвтлээ, тэндээс гарлаа гэсэн шүү юм л эрээчдэг санж. Хаантай суусан эмэгтэй хатан болдог жам байхад Хатан хаантай суусан түүнийг хааны энд дүйцүүлэн дурсах хүн ч цөөн ажээ. Элизабет хатны сэтгэлийг булаасан энэ эр уг нь тийм ч дорой гаралтай нэгэн биш юм. Грекийн ханхүү Эндрью, Баттенбергийн гүнж Алис нар цорын ганц хүү нь болох Филипп Маунтбаттенийгээ Грек, Данийн ханхүү хэмээн зарласан нь одоо Элизабетийн эр нөхөр болж, нууцлаг аж төрж буй энэ эр. Жавхаалаг өндөр нуруутай, гунигтай харцтай, сэтгэл татам ханхүү эрийн цээнд хүрч, британи эмэгтэйчүүдийн зүрхийг шархлуулж байлаа. Залуу Хатан хааны бодлого, үйл хэрэгт зарим британи эмэгтэй эрс шүүмжлэлтэй хандаж байсан нь Филиппийн нөлөөтэй байсан гэж үзэх шалтгаан ч байж болох талтай. Харин одоо үс нь бууралтаж, харц нь бүүдийсэн 91 настай энэ эрийг залуудаа “зүрх шархлуулагч” байсаан гэвэл итгэх хүн тун цөөн. Энэ түүхийг мэдэх, мэдэрч явсан бүсгүйчүүдийн ихэнх нь нууцхан хүслээ тээн оджээ.

            Парист боловсрол эзэмшсэн залуу хунтайж 1939 онд Эзэн хааны тэнгисийн цэргийн флотод элсэж, Дэлхийн II дайны үеэр Германы эсрэг дайнд оролцон, хөлгийн залуурч хийж явсан гэх баримт байдаг. 21 насандаа Их Британийн тэнгисийн цэргийн флотын дэслэгч цолтон болж, түүхийн турш дахь хамгийн залуу дэслэгч болсон төдийгүй хөлөг онгоцоо шөнийн гэнэтийн дайралтаас хамгаалсан учраас Хааны нэрэмжит шагнал хүртэж байв. Эцгийнхээ төр барих сүүлийн жилүүдэд дэргэд нь түшиж, улс төрийн үйл хэрэгт илтэд татагдаж эхлэх үед нь дайны үе таарч, хэцүү замнал туулж явсан Элизабетад залуу ханхүү сэтгэлийн үгтэй захидалуудаа алдахгүй илгээж байсан гэдэг. Хаан язгуурын хөшигний ард л болохоос биш сонгодог нэгэн хайрын түүх ийн бургилж байлаа. Дайны халуун цэгт гүнжийн сүйт залуу, язгууртан эр гэдгээрээ Филипп түрий барьж байгаагүй бөгөөд хөлөг онгоц дээрээ хоноглож, хар талхаар хооллон бусад цэргээс онцгой эрх дарх ер эдлэж байгаагүй хэмээн хожмын дурсамжуудад бичигдэн үлджээ. Ер нь ч Филипп гүндүүгүй зантай тухай нь түүнийг сайн мэдэх хүмүүс ярьцгаасан байдаг. Бас шооч. Хатан хааныг дагалдан улс орны тэргүүд, нөлөө бүхий хүмүүстэй уулзахдаа хошин үгээрээ мадалж, халуун нүүрийг нь түлсэн жишээ бишгүй. Ямар сайндаа л, Нигерийн Ерөнхийлөгч Олусегун Обасанжо Хатан хаан II Элизабеттэй уулзах үеэр үндэснийхээ хувцас болох жигтэй малгай, халат мэт нөмрөг өмссөн байхыг нь хараад “Та улсын удирдагч биш харин унтлагынхаа өрөө рүү явж байгаа эр шиг харагдаж байна” гэж билээ. Францад айлчлал хийж саатаад, өглөөний унданд гахайн мах, өндөг, салмон загас, халуун шоколад зэрэг байхыг харчихаад “Үгүй ер, францчууд өглөөний цайг хэрхэн бэлддэгийг ер мэдэхгүй юм гээч!” гэж идээ, ундны соёлоор баялаг түүхтэй гэж барддаг энэ улсын тогооч нарыг нэг сайн “чимхсэн” түүх ч бий. Харин Их Британийн Хатан хаантай 65 жилийн турш ханилахдаа тэр улс орны амин чухал асуудал ер оролцож байгаагүй. Уг нь ордныг тухайн цаг үед эрх барьж буй хааны нэрээр нэрлэдэг. Тиймээс хурим болон VI Жорж хаан (II Элизабетийн эцэг) нас барсаны дараа ордны нэрийг хэрхэн өөрчлөх вэ гэсэн асуудал босоход бүх нийтээрээ “Маунтбаттений ордон” гэх байлгүй дээ гэж хүлээж байв. Гэвч Элизабетийн эмэг эх Хатан хаан Мэри болон тухайн үеийн Ерөнхий сайд Уинстон Черчилл нарын няцаалтаар “Виндсорын ордон” хэмээн нэрлэсэн. Мөн ууган хүү, одоогийн Уэльсийн хунтайж мэндлэхэд тэр хүүгээ өөрийн овгоор нэрийдэж болсонгүй. Хаан өвөөгийнх нь нэрээр Чарльз Артур Жорж гэсэн нэр хайрлаж байв. Энэ үйл явдлын дараа “Би хааны ордны бяцхан амёб шүү дээ. Төрсөн хүүгээ өөрийнхөө овгоор нэрлэж чадахгүй Их Британи дахь цорын ганц эцэг би” гэж хошигнол, харууслын дундуур хэлж байлаа. 800 байгууллага, сангийн гишүүн тэрбээр саяхан бүхий л албан тушаалаасаа өөрийн хүсэлтээр чөлөөлөгдсөн юм билээ. Харин одоо тэр бие нь чилээрхэхгүй л бол зураг зурж суудаг болсон гэнэ лээ. Бараг бүтэн галерей нээчих хэмжээний байгалийн судалбар зургууд түүнд бий гэлцдэг юм. 

            Анх Элизабеттэй суухад амьд сэрүүн байсан VI Жорж хаан түүнд Эдинбургийн гүн хэмээх хэргэм олгосон. Дараа нь Элизабет Хатан хаан болмогц эр нөхөртөө Их Британийн ханхүү болгосон. Өнгөрсөн жил болсон Филиппийн 90 насны ойгоор Тэнгисийн цэргийн адмираль гэх хэргэмийг эхнэрээсээ гардсан. Гэвч түрүү булчирхайн хорт хавдараа эмчилж чадахгүй байсаар нурууны эмгэгтэй тулж хунтайж Филипп амьдралынхаа сүүлийн жилүүдийг хүндхэн өнгөрүүлж байна. Магадгүй, Хатан хаан ч бас олны өмнө барагтай л бол ил гарахгүй байгаа нь улсынхаа дээд эрх мэдлийг хамгийн удаан хадгалж буй тэд энэ насандаа л амарч, амгалан байхыг илүүд үзсэн юм байлгүй дээ. Бүхий л үлгэр домогт гардагчлан Хааны ордон гэгч хайрлаж дурлахад хамгийн тохиромжгүй газар байдаг санж. Нэгэн эзэнт гүрний, нэгэн хатны нөхрийн, нэг даруухан түүх анх яаж эхэлсэн яг тэр хэвээрээ ажин, түжин хөвөрч яваа нь л энэ билээ.