Тань руу нүүж явна

            Долдугаар сар жилийн хамгийн дүйнгэ үе. Халуун бүгчимд гараас юм гарах янзгүй, тэгсхийж нозоорсоор хамаг цаг урссан байхдаа их. Тамир шавхсан энэ ноорхой өдрүүдийг барахын тулд жилийн яг энэ үед хаашаа ч хамаагүй явах л хэрэгтэй гэсэн хорьж дийлэмгүй нүүдэлчин араншин дотроос хатгаад, хэдийгээр хийх ажил их байсан ч хүчээр шахам чөлөө аваад нутгийн зүг зам шулуудав аа. Нутгийн зүг!

             “Аль нутгийнх вэ?” гэж таарсан хүн ярианы далимд асуухад шууд хотынх гэж хариулах уг нь манай үеийнхний дунд догь сонсогддог л доо. Хөдөө гэхээр гадаадынханд унаган эрх чөлөө, уудам тал нутаг уужуу сэтгэлт хүмүүстэйгээ, байгалийн үзэсгэлэнт зураглалтайгаа буудаг бол өөрийгөө хотынх гээд байгаа манай үеийнхэнд бол шууд л мал, малчин, шулуухан хэлбэл нэг тийм маанагдуу хүний дүр зураг хамт буудаг учраас зугатаад байдаг талтай. Аав минь Говь-Алтай, ээж Сүхбаатарынх, товчхондоо хоёул хөдөөнийх боловч эндхийн уугуул иргэдээс дутахгүй соёл, боловсролтой хүмүүс болохоор уугуул нутаг, унагасан хүмүүсээсээ би ичдэггүй юм. Цагаан зээр, эм хүн нутаггүй гэдэг ардын үг үеээ элээж, дээр нь “шинэ үеийнхэн”-ийг нэмэх хэрэг гарсан энэ цагт над шиг хүмүүс “Би хотод төрсөн. Гэхдээ аавын минь нутаг Говь-Алтайн Чандмань” гэж дамжлаад хэлчих нь жаахан нуршуу боловч, хамгийн “аюулгүй” хариулт шиг санагддаг.

             Багад очих газраасаа хүрэх зам зуур хамгийн сайхан санагддаг байлаа. Аав маань геологич хүн байсных, зун хичээл амармагц бүх гэрээрээ хөдөө дагаад явна. Ээж тогооч, хоёр ах маань туслах, авга ах жолооч, би харин эрхийн тэнэгийн үүрэгтэй, бас нэг шар үүргэвчтэй гарна. Тэрнийхээ ёроолд солих хэдэн хувцас хийгээд, үлдсэн зайг нь ундаа, чихрээр дүүргэчихнэ. Аяны замд энэ цүнх бас аавын шил юмны авдар, ээжид хэзээ ч харуулж болохгүй хориотой сэйф болж хувирна. Тэгээд л урд талын суудалд, аавын өвөр дээр тухалж аваад хөдөө замд гараад туучихна. Аль хүрэх, хаагуур дайрах, юу хийх тухай ямар ч бодолгүй, чихэр хүлхэх зуур жирэлзэн өнгөрөх уул толгодыг тоож харах ч сэхэлгүй, гагц аавын өврийг тулах цэгээ болгоод зоргоор тэнэглэхийн жаргалтай юу эгнэх билээ. Харин одоо очих газар ч, хүрэх зам зуур ч сэтгэл догдлуулахгүй байгаа нь хачин. Хэн ч намайг хүлээгээгүй газар руу, тэгээд бүр аавын нутаг руу аавгүй явахын гашууныг гарган дүрслэх үг энэ дэлхийн аль ч хэлэнд байдаггүй байх аа. Ийм доголхон аяны турш очих газар, очоод юу хийх тухай, үгүй дээ л замаар өнгөрөх бүхэнд санаа сэтгэл өөрийн эрхгүй торж, тээглээд бэрх аж.  

            Долоон жилийн дараа анх удаа гэр бүлээрээ аялах болоход надад хамт замд гарах боломж олдсонгүй. Товлосон өдөр нь гарцаагүй ажил гарсан учир ах нар ээжийг аваад түрүүлэн хөдөлж, би маргааш нь авгын машинтай явахаар болов. Амбаа маань ёстой л залуу насаа дуустал, залгаад өтөл насаа элтэл жолоо барьсан хүн. Багад, нэг өглөө сэрэхэд л ПАЗ дүүрэн танихгүй хүн газраар зулчихсан, “Амбаа нь ирсэн” гээд ээж цай цүү чанаж байдаг дүр зураг даанч тодхон. Тавьтайгаасаа хойш царай төрх нь хэвэндээ тогтчихсон аятай огтхон өөрчлөгдөхгүй байгаа Амбаа маань Чандмань Улаанбаатарын хооронд нүдээ аньж байгаад ч явж чадахаар хүн. Аян замд гарах нь ямар нэг ариул үйл, ёслол төгөлдөр арга хэмжээ мэт санагдахуйцаар бүхнийг бэлтгэдэг нь хэвээр. Өглөө ирж хэдэн цүнхийг маань аваад, ачаагаа жимбийтэл янзлаад орой ирж намайг авахаар тохироод явлаа.

             Болзолт цаг болоход баахан ууртай хүн ирэв. Үг ч дуугарсангүй. Би ч бушуухан суугаад авлаа. Үнэндээ Амбаагаас өөр нутгийн замыг гаргаахгүй мэдэх хүнгүй, дээр нь хамаатны хэд маань “Таныг дагаад явна шүү” гэж яриан зуураа захьсан учраас мань хүн залгахыг нь хүлээгээд байж. Гэтэл хэн ч яриагүйн учраас л ийн уурласан болж таарлаа. “Та хэзээ гарах гэж байна, тэнд энд уулзаад хөдөлье” гэж ярьж болно оо доо. Ер байхгүй. Утас шөрмөс нь нэгжгүй байдаг юм байх даа. Тэгнэ гэж баймааргүй л юм” гээд замаа нэг, утсаа нэгэн харан дургүйхэн хөдлөв. Уг нь их тайван хүн шиг боловч уурлахаараа мөд тайвширдаггүйг нь бид бэлхнээ мэдэх хойно дуугүй л толгой дохин явна.  “Сэтгэлийн нэгж нь дуусчихсан амьтад” гэж сая нэг голыг нь олж хэлээд санаа нь амрав бололтой хэсэгтээ чимээгүй боллоо. Амьхандаа тэдэндээ туньж зөрүүдлээд, хол замд түрүүлээд гарсан боловч Лүн дээр ирмэгцээ “Нөгөө хэд рүү залга, гарсан эсэхийг нь мэдээдэх. Бид эндээ хүлээж байя гээд хэлчих” хэмээн үүрэгдлээ. Тэвчээр нь алдарчээ, янз нь. Ор сураггүй орхиод гартлаа “сэтгэлийн нэгж” нь дуусаагүй бололтой, авга минь.

            Цаг хэдийнэ шөнийн 03.00-ийг заах ч, Улаанбаатараас гарсан машины урсгал татарсангүй. Амралт зугаалгын цаг таарснаас гадна энэ жил улс даяар нийт 118 сумын тэгш ой тохиосноос, Говь-Алтай аймагт хамгийн олон буюу 14 сум 90 жилийн ойгоо тэмдэглэх болов. Гарахаас өмнө фэйсбүүкээ шалгаж суухдаа “Хотын хөдөлгөөн эрс багасчээ. Хөдөөнийхөн нутаг руугаа явж, уугуул хотынхон үлдлээ дээ” гэсэн зурвас олон удаа шэйрлэгдснийг харлаа. Хэрэв би ийн бичээд, эмээ, өвөө маань харсан бол, байг гэхэд авга ах маань үзсэн бол турсагаа нэг сайн хуулуулахгүй юу. Хүн ер нь аль зэлний унага гэдгээ хэзээ ч мартаж болохгүй юм шиг ээ.

            Чандмань хүрэх замын урт (940 км) өөрчлөгдөөгүй ч танил дотно зүйл баахан алсарсан санагдав. Амбаа маань жолоогоо атган хоёр тийшээ найгасхийгээд, замын уртыг дуулсаар бардаг нь байж. Мань мэттэй юугаа л яриа аж гэхэд хамт яваа хоёр үеэлтэйгээ хөөрөх юм ч тэгсгээд татарчихдаг юм байна. Хамаатан, садан гэдэг ойлголт биднээс улам бүр холдсоор байгаагийн нэг жишээг ийн бүтээж, үг дуу, уур амьсгал муутайхан суух зуур өнөө хэд араас ирж, бидэнтэй нийлээд цааш явлаа.

            “Нар жаргахаас өмнө шалын хоолойд хүрчих юмсан” гэж Амбаа маань аяны турш сая нэг ам нээлээ. Шалын хоолой! Яг тэр шүү. Чандмань руу дөхөөд ирмэгц хүмүүс ёс аятай Шалын хоолойн элдэв домог, жолооч нарын паян, төөрч будилснаа дэлгэдэг нь ер өөрчлөгдөөгүй аж. Багадаа би энэ газрыг дүүрэн устай, дээгүүр нь модон шал тавьчихсан, жолооч нар эмээгээд байдгийн учир нь живчих вий гэсэндээ байдаг байх гэж ургуулан боддог байв. Тэгээд учиргүй айна, тэгсэн мөртлөө бас тэр хоолойг нь харчих юмсан гэсэн хүсэл дотроос асна. Гэтэл яагаад ч юм, багадаа тэр айхтар хоолойгоор хоёр удаа явахдаа хоёуланд нь унтчихсан байж таараад, нэг сэрэхэд Чандманийн төв дээр ирчихсэн дуу шуугиан болоод явчихдаг байв. Ямартай ч аяны хүмүүс Шалын хоолойд нарны голтойд хүрэхийг хичээцгээдгийг л санаж үлджээ.

            Цонхоор ширтэн, бодлоо тэнүүлж суутал Амбаа маань Хөх эргэний гарам руу дөхөж яваад ёрдойсон чулуунд машиныхаа касчерийг цохиж, дороо зогсов. Муу тэрлэгээ хэдрээд машиныхаа доогуур шургаад, гарч ирлээ. Засал авахгүй нь тодорхой болж, бүх тос асгарч дууссаны ул мөрийг янзгүйхэн заалаа. Тэр наадмын нээлтээс хоцрох нь ч дүүрч гэхэд 90 жилийн ойн концертод дуулах хөг өнгөрсөнд харамсна. Гэвч бас насаараа жолоо барьсан хүн нутгийнхаа барааг харах төдий болоод эзгүй талд таг зогсчихсондоо итгэж чадахгүй байгаа нь илт. Азаар удсан ч үгүй, замын машин хоёроороо гарч ирээд, нэг нь Амбаагийн машиныг Хөх эрэгний гарам хүртэл чирж, нөгөө нь үеэл бид хоёрыг суулгаад Чандмань орохоор болоод саллаа. Удаан саатсан учраас алдарт Шалын хоолойтойгоо аргагүй шөнө тулав шүү. Энэ удаа сэрүүн явсаар Шалын хоолойд хүрлээ. Ус гол, түүн дээр татсан модон шал юу байх билээ дээ, зүгээр л тал. Эргэн тойрон энгүй их талаас өөр юмгүй. Энэ хавьд айл бараг л үгүй, дээр нь салаалсан олон замтай учир шөнөдөө туршлагатай жолооч байтугай нутгийн иргэд ч төөрдөг гэнэ. Аяны хүмүүс Шалын хоолойд нарны голтойд хүрэхийг хичээдэг нь ийм учиртай аж. Харанхуй шөнө, жижиг машин тал дундуур шороон манаруулан хурдална. Жолооч нь нутгийн хүн учраас битгий л төөрчихөөсэй гэж зальбираад, өнөөх маань ч сурамгай янзтай шулуухан давхиад байсанд нь бас ч гэж итгэл төрж байтал гэнэт зогсоод, нэг явсан замаараа гурвантаа тойрчихлоо гэх нь тэр. Шалын хоолой барахгүй даваа гэдэг үнэн байж шүү. Бид хэд бууж нүдээ дасгаад айл харлаа, эргэн тойрон бөртийх юмгүй. Жолооч тамхиа баагиулаад үг дуугарах шинжгүй. Тэгсэн өнөөх маань гэнэт хөдөлье гээд ухасхийв. Замаас салж, айл таарч юуны магад гэсэн сохор азандаа найдаад хаашаа ч юм давхиад өглөө.

            Дэрстэй бутнаас өөр таарах юм алга. Хэр удаан явсан, ахиад бас хэр удаан явахыг бүү мэд. Ер нь бидэнд мэдэхгүй юм даанч их ажээ. Өдийг хүртэл юу тууллаа, урдах ирээдүйд намайг юу тосож байгаа тухайд хар таамаг, хий найдвараас өөр юу л хань болдог билээ дээ. Хотын цутгамал хэвнээс ховхроод хөдөөгийн дүрэмгүй энэ талаар яваа маань таалагдаж эхэлж, элдэв тэнэг бодолдоо эргэцэж суутал ашгүй нэг айлын бараа харагдав шүү. Шөнийн 03.30 цагт айлын гадаа бууж, ердөө зам асуухын тулд эздийг нь сэрээх, тэгмэгц дээл хэдэрсэн хүн гарч ирээд уйгагүй гэгч зам зааж, цай уугаад гар гэж уриалгахан загнах сэлт бүгд үзэгдээгүй юм шиг цоо шинэ санагдана. Айлын эзний буянаар Шалын хоолойг гатлах замаа олж, өглөөтэй уралдан Чандмань суманд ирлээ. Энд урд хоёр удаа ирэхдээ хагас сараас илүү удаагүй байх. Тэгсэн мөртлөө миний нутаг гэж өмчирхөнө. Аавын минь төрсөн газар гэх үг л алсаас тодрох жижигхэн сум, гайхуулах юмгүй бяцхан сууринтай намайг уяж байлаа. Өөр юм ч бас бий байх.

            Сумыг ер нь юу сум болгодог юм бол оо. Чандманийг жишээлж үзье. Хөгжил дэвшлээс 1000 шахам км алслагдсан зай нь уу, нутагтаа аж төрж буйгаараа хөдөөнийх хэмээх агуулгад багтсан хүмүүс нь үү, интернэт кафе, кофе шоп, фитнесс, үгүй ядаж засмал зам, гэрлэн дохио байхгүй буурай хөгжил нь үү, эсвэл ердөө 90 жилийн өмнө хилийг нь зааглаж, Чандмань хэмээн нэрлэсэн тэр үйл явдлын үр дүн үү? Албан ёсны бичигт “Сум нь Монгол Улсын засаг захиргааны хоёрдугаар түвшний нэгж юм. Нэг сум дунджаар 4200 ам.км нутагтай, 3000 орчим хүн амтай, нийт 120 сая төгрөгийн орлоготой бөгөөд үүнээс 90 хувь нь улсын мөнгөн тэтгэмжээс гардаг” гэжээ. Чандмань бол 4600 ам.км газар нутагтай, 2200 орчим хүн амтай, ерөнхийдөө дундаж түвшний сум байж таарах нь. Сумын төвдөө хүн амынх нь 40 хүрэхгүй хувь нь буюу, 890 нь аж төрдөг. Чандманий 90 жилийн ойд оролцох гэж л ирсэн, хот газрын амьдралын хэв маягт нэгэнт дассан хүнд бол уйтгарын далай адил. “Unitel”-ээс өөр утасны сүлжээ барихгүй, фэйсбүүктээ зураг оруулах тухай бодоод ч хэрэггүй энэ газар Соёлын төв, халуун усны газар, зочид буудал, цайны газар, шатахуун түгээх газар, худаг, номын сан цорын ганц л бий. Гэвч тоо биш чанарыг, боломжийг бус хүртээмжийг тооцвол эндхийн иргэд тийм ч тарчиг амьдардаггүй аж.

            Дээр дурдсан “ганцууд” сумын төв дэх мянга хүрэхгүй иргэндээ элбэг хүрэлцдэг. Дээр нь зурагтаар кабелийн сувгууд гарна. Хувьдаа музейтэй, тэнд нь XIII зууны үеийн эмээл хүртэл байдаг Соёлын төвд жилд 100 орчим соёл урлагийн арга хэмжээ болдог гэхээр сумынханд уйдах зав цөөхөн гардаг бололтой. Намайг Чандманьд хоцорч очсон орой 90 жилийн ойн нээлтийн концерт болох тухай зар элдэв сурталчилгааны хэрэггүй, ам дамжиж тарж, үдээс хойш гэхэд бүх хүн мэдсэн байлаа. Соёлын төвийн эрхлэгч нь манай авга ах Ц.Лханаажав. Манайхан Анаа гэж авгайлна. Концертийн бэлтгэл, наадмын нээлт, хаалт гээд ухаан сөхөөгүй хэд хоног гүйхдээ, намайг ирээд буцсаныг ер мэдээ болов уу, яагаа бол гэмээр л завгүй харагдсан. Улсын тэргүүний соёлын төвөөр шалгарах болзол хангасан Чандмань сумын соёлын төв 100 гаруй сандалтай. Гэтэл 90 жилийн ой гээд сумын суурин 2200 хүн дээр хотоос мөн дайны хүмүүс хүрээд ирж. Соёлын төвийн эрхлэгч санаа зовж буй нь илт. Гэвч концерт цагтаа эхэллээ. Бүх суудал дүүрч, зарим нь давхарлан сууж, завсар зайгаар нь хүмүүс зогсоод лав 220 орчим хүн эхний тоглолтыг үзэв. МУГЖ Том Жагаагаас эхлээд ардын авъяастан, сайн дурын уран сайханч хүртэл зуу шахам хүн концертийн багт багтжээ. Үзэгчид үнэлгээ, сэтгэгдлийг тайзан дээрх уран бүтээлчид сонсогдохоор дор дор нь хэлээд явчихдаг нь шударга санагдав. Тайзнаа гарсан хүн бүрийг эхлээд хэний хэн болохыг нь тодорхойлно. Залгаад зарим онцлог шинж, онцлох баримтуудыг хуучилна. Дуусмагц сайн муу, дутуу гүйцэдийг нь хэлээд туучихдаг нь хаа сайгүй нэвтрүүлмээр арга шиг санагдав. 19.00 цагаас эхэлсэн толголт зөвхөн тэр оройноо л гэхэд гурав дахиж, 02.00 цаг болоход арайхийн хөшгөө хаалаа. Дараа өдөр нь бас хоёр ч удаа тоглосноор, сумд ирсэн бараг бүх хүнд тоглолтоо хүргэж дөнгөв.

            Маргааш өдрийн тоглолт эхлэхээс урьтаж, Соёлын төвөөр орсон нь аавын нэрэмжит шатрын клубээр орох ёстой байлаа. Багадаа өвөөгөөр шатар заалгасан аав маань уйгагүй хичээллэсээр цагтаа дэлхийн шатрын аварга Тигран Петрсиантай зэрэг тоглолтод оролцож, 28 нүүдлийн дараа хайнцах хүртлээ өсөж, 1985 онд ЗСБНХУ-ын дэд мастер цол хүртэж байсан юм. Хоёр ах ааваар шатар заалган, чамбай сурч, одоо ч хаа явсан газраа өрөг дэлгэдэг болсон. Харин яг ах нарт зааж байсан үед нь би тийм жаахан байсан уу, эсвэл огт сонирхоогүй юу бүү мэд, авъяасыг нь өвлөж үлдээгүй. Нэг удаа ах нараар шатар заалгая гэтэл “Муу хүнтэй тоглохоор муу болчихдог юм” гэж томроод хаалгаагаагүй юмдаг. Аль багын явдал л даа. Түүнээс хойш бүрмөсөн орхисон. Бага ахын маань хичээнгүйлэн тохижуулсан, аавын нэрэмжит шатрын клуб таван ширээтэй, ханандаа тойроод дэлхийн аварга шатарчдын намтарт зурагтай, цөөн хэдэн гарын авлагатай авсаархан өрөө байна. Сумын шатрын аварга шалгаруулах тэмцээн сүүлийн дөрвөн жилд энд зохиогдсон гэнэ. Соёлын төвийн өрөөнд, хүн бүрт нээлттэй учир хүүхдүүдээс гадна томчууд хүртэл зав зайгаараа шатар тоглож суудаг хэмээн Анаа ярианыхаа далимд хуучилсан нь сайхан санагдав.

            Аавынхаа нутагт нэрийг нь гаргаж явах шиг бахархал хүү заяанд олдохгүй хувь байх. Намайг багаас л аавтайгаа усны дусал шиг адилхан гээд, эмээ маань бүр “Үхсэн бол эргээд төрлөө гэхсэн. Яахаараа ингэж ааш зан, царай зүс цөмийг нь дуурайдаг байна аа” гэж өхөөрддөгсөн. Удаан хараагүй авга эгчийнхээ гэрт ортол намайг харуут л уйлчихав. “Дүүгээ ороод ирлээ л гэж бодлоо шүү, миний хүү аавтайгаа яасан адилхан болоо вэ” гээд үнсэнэ. Нутгийн хөгшид, ангийнх нь хүүхдүүд, найзууд нь гээд миний танихгүй, царайг нь ч харж байгаагүй хүмүүс “Жамъян-Очирын хүүхэд мөн үү” гээд танимхайрч байсныг харахад би одоо ч аавтайгаа адилхан хэвээр аж гэж бодоод харц дээгүүрхэн явлаа.

            Хотоос баахан хүн ирнэ гэсэн сургаар сумын төвийнхөн дээр дооргүй баахан сандарцгааж, удаан ирээгүй хүмүүст сайхан сэтгэгдэл төрүүлэх гэсэндээ тэр үү наадмын хөтөлбөрийг тав хоногт тараан байршуулсан нь буруудав. Баярын өдрүүдэд нэг бол орой хүртэл хийх юмгүй, нөгөө бол хурдан морины уралдаанаас өөр арга хэмжээгүй байсан нь баахан цалгар цаг боллоо. Хотоос ирсэн хүмүүс хувь хувьдаа л хийх ажил бодож олохгүй бол болохоо больж эхлэхэд бид гэрээрээ аавын, өвөөгийн, өвөөгийн өвөөгийн амьдарч асан газар нь одоо хүртэл аж төрж буй авга ахынх руугаа явахаар шийдэв. Түмээ ахынх сумын төвөөс 50 км-ийн зайд, Найтаастын голд буй. Манай удмынхан хэдэн үеэрээ амьдарсан болохоор бараг чулуу болгон нь түүх өгүүлмээр дотно газар. Багадаа нэг ирэхэд хориглоод гаргадаггүй байсан нутгийн уулсаар өдөржин морьтой явлаа. Хүрэмтийн уул, Илийн овоо, Эхийн хэвлий өөд гарахад уулсын эрчим надад буй бүхнээ өгөх шиг, тэдгээрийн оройгоос эргэн тойрноо харахад аавыг минь, бас намайг бүтээлцсэн ертөнцийн ширхэг чулуу нь болсон адил санагдаж байлаа. Замын турш элдвийн л юм бодогдов. Аавыгаа ямар их санадгийг, байсан бол гэж хэчнээн их үгүйлдгийг хүрээлсэн их уулс мэдчихээд, энгэр нөмөртөө бөөцийлөн аргадах ч шиг болов. Амьдралын огцом эргэлттэй үеүүдэд, нэг их баярлахаараа, эсвэл их том алдаж бүдрэхдээ хүү хүн аавыгаа хамгийн их санадаг байх аа. Ээж минь анхны ачаа үнэрлэж, эмээ болсон тэр өдөр аавыгаа би хамгийн их санаж билээ.

            Гурван хүүтэй байхын жаргал, зовлонг аав ээж хоёр минь ханатал мэдрээ байлгүй. Багахан амжилтыг минь хүртэл өөгшүүлэн дэвэргэж, гурван хүүгээрээ орсон гарсанд омгорхон бахрахдгийнхаа цаана тэр хоёр маань нууцхан охин хүүхдийн хүслэн болж явдгийг нь бид цөм гадарладаг байлаа. “Хүүтэй бол охинтой” гэдэг үгээр л хүслээ цайлгаж ярьдаг байсан нь санаанд бууна. Үнэхээр л ардын үгний шид биелэж, том ах маань нэг л өдөр найз бүсгүйгээ дагуулан орж ирж, хэвлийд нь шинэ амь бүрэлдэж эхэлснийг гэнэтхэн дуулгасан тэр өдөр аав, ээж хоёр маань лав “ниссэн” байх аа. Бараг маргаашнаас нь өвөө, эмээ болохдоо бэлдэж эхэлсэн дээ. Тэгэхэд шүлэг бичиж байна гэж үг сэглэдэг байсан би хүртэл хөөрөөд аавдаа зориулсан шүлэгнийхээ мөрийг өөрчилж,

            “Үрсээ өсгөх гэж зовсоныхоо жаргалыг

            Өвөө болохоороо мэдэрнэ ээ, та...” гэж ч билүү солиод тавьчихаж билээ. Эхнэрийнх нь хэвлийд охин үр бүрэлдэж байгааг мэдсэн тэр өдрөө ах аав, ээжид хамгийн түрүүнд дуулгаж, баярын нулимсыг нь баахан шавхсан. Аав маань сэтгэл хөөрсөндөө найзуудаа цуглуулан хэдэн өдөр ууж, тэгэх тоолондоо миний өнөө муу шүлгийг дахиулсаар байтал хэвлий дэх ураг хэдийнэ долоон сартай болсон байв. Тэгэхэд аав гэнэт ходоод өвдлөө, эмчид үзүүлтэл гайгүй шиг гэнэ, хавар ажил эхлэхээс урьтаж ер нь эмчилгээнд явж, давхар сувилуулаад ч авъя гээд эмнэлэгт болов. Хүний тэнэг барагдах биш дээ, аавыгаа сувилуулж байгаа л гэж итгээд өглөө, өдөртөө хоол дөхүүлчихээд, тавтай суухын завдалгүй гараад гүйчихнэ, би. Ээж хэдэн өдөр дараалж эмнэлэгт нь цуг байгаад ядарсан уу, нэг орой намайг хамт хоно гэв. Хичээлээ тарж очоод эргэлтийн боов чихрийг нь хуурайлчихаад сууж байх зуур аав утсаар ажил ярина. Эмнэлгээс удахгүй гарах тухайгаа хэлээд, хаврын ажлаа төлөвлөж буйг нь чагналаа. Би л болсон хойно “За энэ зун аль аймаг руу явах бол оо. Урьд очиж байгаагүй шинэ газар руу явбал сайхан даа” ухааны л юм бодож байсан байх. Тэгэхэд би 15 байсан хэрнээ эрхийн тэнэг хэвээр л байв. Эргэлтээр ирсэн найзууд нь “Жааяагийн эрх шар” гээд толгой илнэ. Харин тэр орой яагаад ч юм аав маань надтай бараг анх удаа том хүний байрнаас ярьж, сургууль төгсмөгц “Сэтгүүлч” коллежид оруулахаар төлөвөлсөн учир одооноос сонин сэтгүүл уншиж бай гэхчлэн баахан сургав. Энэ жилээс геологийн ажилд явахдаа тоглож гүйдгээ болиод, уул ус нүдэлж, нутгийн хүн амьтантай яриа хөөрөө дэлгэж, учиртайхан явахыг ч захилаа.

            Ээж өглөө эрт ирмэгц, зөрөөд би сургууль руугаа дэгдэв. Хичээлээ тараад гэртээ иртэл хэн ч алга. Ээж ажлаа тараад, гэрээр дайрах завдалгүй шууд аав руу явна гэдгийг нь мэдэж байсан учраас хоол, цай бэлдэх санаатай суутал том ах залгаж “Эмнэлэг дээр хүрээд ир” гэж байна. Би ч санаачлагатай, сайн дүү гэдгээ батлах гэж сүржигнэн, “Тийм тийм, би энд яг хоолоо хийгээд сууж байна” гэтэл “Хоол унд яах вэ, өөрөө хурдан хүрээд ир” гээд утсаа шууд таслахад байдал бишдсэнийг зөнгөөрөө ойлгох шиг болсон. Гэхдээ л тэгэхэд байж болох хамгийн муу хувилбарын тухай санаанд ер буугаагүй. Өглөөхөн үнсээд гарсан, удахгүй эмнэлгээс гарч хаврын ажлаа эхлүүлэхээр ярьж байсныг сонссон учир “Бие нь жаахан хүндрээ юм болов уу” л гэж хоосон таамаглаад яваад очсон хэрэг. Аав минь сэхээнд байлаа. Авга нараас зарим нь ирж. Авга эгч, ээж хоёр өрөөнд нь орсон, намайг бусдын хамт гадаа хүлээж бай гэв. Хөл хүндтэй бэр эгч хүртэл ирсэн харагдана. Цаг гаруй боллоо. Өдөр гэнэт бие нь муудаад сэхээнд орсон, тэрнээс хойш ухаан нь орж гараад байгаа тухай хоёр ах маань хэлэв. Би оръё гэтэл эмч халгаасангүй. Ахиад хэдэн минут өнгөрлөө. Тэгтэл ээж гэнэт уйлаад гарч ирэв. Гүйгээд очих зуур авга эгч араас нь бас гараад ирэв. Ээж юу ч хэлэлгүй уйлаад л... Авга эгч харин эмчтэй хэд гурван үг солиод, ах бид гурвыг дуудаж “Аав чинь бурхан боллоо” гэж ердөө дөрөвхөн үг л хэлсэн. Итгэж, хүлцэж, хүлээж авахад ухаан сэтгэл хүрэмгүй, гэвч итгэж, хүлцэж, хүлээж авахаас аргагүйд хүргэдэг үнэнийг өмнө минь шууд л босгоод тавьчихсан дөрвөн үг....

             Алтайн уулстай хамт аавыгаа нэг дурслаа. Аав өөрөө уул болчихсон шиг санагдав. Буцаад ирэхэд авга ах маань тослоо. Инээсээр ирээд, үнсээд буулгав. Алтайн хөх харчуудын үггүй “яриа” ийм л байдаг даа.

            Ээж дайнаас ирсэн хүүгээ угтах шиг сүржигнээд “Ядрав уу, өлсөв үү” гээд сүрхий.  Цай хоолоо идчихээд сумын төв рүү хөдөлье гэж байна. Цаанаас нь нугасны дэгдээхэй шиг хэдэн юм шаагилдан, гүйхээрээ ирээд тошлой нэхнэ. Тэдний хамгийн том нь аавыг бурхан болсноос ердөө хоёрхон сарын мэндэлсэн Т.Одончимэг билээ.

            Наадам ч яахав болдгоороо болсоон. Бөх барилдаж, сур харваж, морь уралдаад дууссан. Ойн уртад залхсан гийчид хотын зүг цуваа болж, өчигдөрхөн хүний хөлд хөлчүүхэн дайвалзаж байсан сум урьдын хэвээрээ эл хульхан хоцорлоо. Хэзээд л ийм байсан сумын төв хэн ч ирээгүй юм шиг гунигтайхан үлдсэн тэр өдөр би ч бас гэрийнхээн зүг хөдөллөө. “Хаа нэгтээгээс буцах зам, тэр дундаа харанхуй шөнөөр буцах зам хэзээд гунигтай” нь үнэн ажгуу. 

Атаархах зүйл буй

        “New Economic foundation” байгууллага дэлхийн улсуудын аз жаргалын индексийг шинэчлэн нийтлэв. Нэг хүнд ногдох ДНБ, хүний хөгжлийн индекс, баян хоосны ялгаа, дундаж наслалт, амьдралдаа сэтгэл хангалуун байдаг эсэх зэрэгт үндэслэн жагсаахад Коста Рика тэргүүлж, Вьетнам, Колумб, Ямайк удаалсан байна. Уг жагсаалтад Хойд, Өмнөд Солонгосын талаарх мэдээллийг оруулаагүй нь сонирхол татав. “New economic foundation” байгууллагын зүгээс “Хойд Солонгосын иргэдээс амьдралдаа сэтгэл хангалуун байдаг эсэх талаар санал авах боломжгүй юм. Мөн тус улсын санхүүгийн болон бусад мэдээлэл нууцлагдмал учраас бид жагсаалтад оруулсангүй” хэмээн мэдэгджээ. Харин Өмнөд Солонгосыг оруулаагүй шалтгаан нь хоёр улсын индекс эрс зөрүүтэй гарах учраас үүнээс үүдэж үл ойлголцол бий болохоос сэргийлсэн байж болзошгүй юм. Энэ үйл явдал ингэсхийгээд намжлаа. Тэгтэл Хойд Солонгосын “агуу их худалч” хочит “Чосон” телевизээр дээрх үйл явдлын тухай мэдээ засвартайгаар хүрсэн тухай “Синьхуа” цацаж, тэр нь дэлхий даяар түгэв ээ.

Тэрхүү мэдээлэлд нь “Дэлхийн улс орнуудын аз жаргалын индексийг гаргахад бидний анд нөхөр Хятад улс итгэл төгс тэргүүллээ. Агуу их удирдагчийнхаа ухаалаг бодлогоор хөгжлийн зүг явж буй манай улс хоёрдугаарт жагссан баярт мэдээг толилуулж байгаадаа баяртай байна. Харин янки зулбасганууд (АНУ) 203 дугаарт орж, сүүл мушгисан бол тэдний гар хөл болсон Өмнөд Солонгос 152 дугаарт бичигджээ” хэмээн сурталджээ. Мэдээж, эл мэдээлэл цөөнгүй хүний инээдийг хүргэсэн нь лав. Бүр “Time” сэтгүүл “Хойд Солонгос дэлхийн хамгийн аз жаргалтай гүрэн мөн гэж үү” хэмээх ёожилсон гарчиг дор дээрх мэдээллийг нийтэлжээ. Тийм ээ, бидний ойлголтоор Хойд Солонгос дэлхийн хамгийн аз жаргалгүй гүрэн, бөмбөрцөг дээрх цор ганц “тамын орон” мөн байх. Гэхдээ зөвхөн бидний ойлголтоор шүү.

“Лос Анжелес таймс” сонины сэтгүүлч Барбара Демикийн шуугиант бүтээл “Атаархах зүйл үгүй” (Nothing to envy) ном 2009 онд худалдаанд гарч, эл хаалттай гүрний талаарх нүцгэн үнэнийг уншсан хүмүүс ямар гээчийн диваажинд амьдарч буйгаа илүү ихээр мэдэрсэн байх. Энэ улсад интернет кафе ганцхан бий. Иргэд нь “Facebook”-т амьдралаа хүүрнэж, “Twitter”-ээр дамжуулан үзэл бодлоо илэрхийлэх тухай мөрөөдөөд ч хэрэггүй. Тэдний ихэнх нь дэлхий дээр интернэт гээч бий болж, хүмүүс хоорондоо хялбар харилцдаг болсныг, гар утсаар дамжуулан Өмнөд Солонгос дахь хамаатан садантайгаа холбогдож болохыг мэдэхгүй л яваа. 2008 оны дөрөвдүгээр сарын 8-нд цус нэгт, Өмнөд Солонгосын анхны, Азийн хоёр дахь эмэгтэй сансрын нисгэгч Ю Со Ен “Союз ТМА-12” хөлгөөр огторгуйд зорчсныг тоогоогүй хэрнээ, хэзээ нэгэн цагт янки зулбасгууд, өмнөдүүд дургүйг нь хүргэвэл тэднийг газрын хөрснөөс арчих цөмийн зэвсэгтэйдээ баярладаг. ЗХУ задарсан тул эрчим хүч нийлүүлэхээ зогсоож, өнөөдрийг хүртэл үзүүлэнгийн нийслэл Пхеньянаас бусад хотуудад мөнхийн харанхуй үргэлжилж буй. Ердөө л энэ мэт шалтгаар бид хойд солонгосчууд Аз жаргалын индексийн сүүлд орох ёстой хэмээн итгэдэг. Ийм эмгэнэлтэй хувь тавилантай нүүр тулаагүйдээ битүүхэн баярлаж байгаа. Гэвч энэ үнэхээр гашуудал мөн үү, бид тэднээс илүү дээр, аз жаргалтай амьдарч буйгаа хэрхэн батлах вэ?

Гэрэл, цахилгаангүйн улмаас Хойд Солонгосын үйлдвэрүүд зогсож, шөнийн хотын гудамж нэлэнхүйдээ харлаж харагддаг болсон гэнэ лээ. Үйлдвэрүүд ажиллахгүй учраас утаа гарахгүй. Тийм болохоор Хойд Солонгосын тэнгэр хамгийн цэлмэг нь, шөнийн тэнгэрийн одод нь бариад авмаар ойрхон, бас тод харагддаг гэсэн. Хүчирхэг төрийн нударган дор өчнөөн жилийг үдсэн учраас хүмүүс нь хүсэл, шуналаас ангижирсан гэлтэй. 1970 онд анх дэлгэцнээ гарсан “Энэ дэлхий дээр бидэнд атаархах зүйл үгүй” кинонд иргэд нь дуртай. Эл киноны төгсгөлд эгшиглэдэг ижил нэртэй хүүхдийн дуу Төрийн дууллаас нь өөрцгүй, үнэ цэнтэй. Тэргүүнд нь ганцхан Коммунист нам л байдаг учраас улс төрийн үзэл баримтлалаар талцдаггүй, төрдөө хүсэл, шуналаа тулгадаггүй. Дорой яваагаа төр, засгийн буруу гэж асдаггүй, өөрөө хичээвэл болно л гэж итгэцгээдэг. Залуус нь Америк, Англи шиг оронд амьдрахыг мөрөөддөг үе тэнгийн азиудаас ангид. Эх орондоо ажиллаж, бүтээн байгуулалтад гар бие оролцох нь тэдний эхний бөгөөд эцсийн сонголтгүй хувилбар. Хоёр дахь Америк болохоор зүтгэж буй өмнөд хөршөө бодвол солонгос үндэсний онцлог, соёл, уламжлалаа тэд өнөөг хүртэл тээж яваа. Импорт нь ердөө 3.5 тэрбум ам.доллар. Хэрэгцээт зүйлсийнхээ ихэнхийг дотооддоо үйлдвэрлэдэг учраас дэлхийн нийтийг сөхрүүлсэн санхүүгийн хямрал тэдэнд нөлөөлөхгүй. Тэртээ тэргүй зүдүү амьдардаг юм чинь гэж даапаалж болох. Гэхдээ л санхүүгийн болоод батлан хамгаалах хүчний хувьд бүрэн бие даасан цөөн хэдэн улсын нэг.

Хүн төрөлхтөн зохист хэмжээнээс хол алхаж, хэтэрхий гэмээр хөгжсөн гэдэгтэй санал нийлмээр үе гарах. Мэдээллийн утгагүйдэл бий болж, жаахан хүүхдүүдийн мэдэхгүй зүйл цөөн болсонд гайхмаар. Ардчиллын буянаар хүмүүс юу дуртайгаа хийдэг болов. Гэвч энэ “юу дуртай” дотор эрээ цээргүй зүйлс олон бий. Тэдгээр нь бидний хяналтаас хэдийнэ гарсан. Харин Хойд Солонгос даяаршлын давалгаанд бохирдоогүй, харин ч тойрч яваа.

Барбара Демик тэндхийн аядуу, уйтай байдлыг “Хойд Солонгост цаг хугацаа 1970 он хүрээд зогссон мэт” хэмээн дүрсэлжээ. Магадгүй, дэлхийн хөгжил 1970 онд хүрээд зогсох ёстой байсан байх. Хэрэв хөгжлийн хэмнэл түр ч атугай амсхийж, бид хаана буйгаа, хаашаа зүглэж буйгаа эргэцүүлэх боломж олдсон бол дэлхий дээр орших бидний хугацаа бага ч гэсэн уртсах байж мэднэ. Бид эргэцүүлж амжаагүй учраас л, хэмнэл дагаж хэтэрхий хол алхсан учраас дэлхийн амьсгаа бачимдаж, цаг уурын дулаарал, озоны давхарга цоорсон, олон зүйлийн амьтан, ургамал сүйдсэн зэрэг урьдаас тооцоолоогүй эрсдэлтэй нүүр тулав. 200 жилийн дараа энэ гариг дээр хүн амьдарч болох уу, үгүй юу гэдгийн хариултыг ч өнөө хэр олоогүй л явна. Харин тэд өөр.

Бидний ихэнх нь интернэтгүйгээр маргаашаа төсөөлж чадахгүй болтлоо хүлэгджээ. Харин ахуйн элдэв хүлээснээс ангид хойд солонгосчууд хоосон хонолоо ч “Энэ дэлхий дээр бидэнд атаархах зүйл үгүй” гэх үгэндээ итгэн, урам зоригтойгоор сэрж чадна. Дэлхийн улс орнуудын аз жаргалын индекст Хойд Солонгосын талаарх баримтыг нийтлээгүй ч оносон мэт. Тэдэнд энэ дэлхий дээр атаархах зүйл үгүй юм чинь. Харин бидэнд л буй.

Эрхтний хүүрнэл

Өөрөөсөө асуугаад үз: Би бэлгэ эрхтнийхээ тухай хэр ихийг мэдэх билээ? Мэдээж, нэг их сонирхолтой санагдахгүй учраас та энэ асуултыг алгасах нь лав. Тэгвэл асуултаа өөрчилье. Дэлхий дээр амьдарч буй 3.5 тэрбум эр эрхтний талаар эрхтний шинжээч юу хэлэх бол? Энэ асуултын хариуг мэдэхийн тулд эхлээд чин шударга эрхтний шинжээчтэй холбогдох хэрэгтэй болно. Гэвч би эрэгтэйчүүдийн эмнэлэг рүү явсангүй. Эрхтний тухай шүүмжлэлийг надтай учирч байсан эмэгтэйчүүд л хамгийн сайн хэлж чадна. Тэдний эрэлд гарч, хариултаа ч олсноо дор хуваалцах гэж байна (Чухам үнэн бидний сонсохыг хүссэнээс өөр байдаг нь гачлантай юм даа).

“Чиний эрхтэн жижиг лав биш” хэмээн Л шулуухан хэллээ. “Дунд зэрэг, хатуу, бас ажилдаа сайн” гэж урамшуулахаа ч мартсангүй (Яамай даа). Учирч байсан эрчүүдээсээ үүдээд тур дундаж хэмжээтэй эрхтэнд дуртай болсон гэнэ. Нэг удаа гал сөнөөгч залуутай унтсан тухайгаа надад ярихдаа нүдээ учиргүй том болгоод, гартаа дарсны шилний хэмжээтэй зай авав. “Түүний эрхтэн, ээ бурхан минь азарганы сэлдий л гэсэн үг. Даанч би гүү биш болохоор бидний сексийн харилцаа удаан үргэлжлээгүй юм даа” гэв. Хэмжээ! Мэдээж хамгийн чухал үзүүлэлт. Төмсөгний хэмжээ ч бас үүнд хамаатай байдаг аж. Л миний төмсөгийг хэвийн хэмжээтэй гэж байна. Хэвийн бус хэмжээний төмсөгтэй хүмүүс байдаг гэж үү? гэж намайг асуухад Л өөрийн туршлагадаа үндэслэн “Тийм шүү” гэв. Тэр нэг удаа бараг  шинжлэх ухааны олдвор болохуйц том төмсөгтэй эртэй унтсан аж. Түүний эрхтэн бас муруй байсан нь тэр эрийн тухай баяр хөөртэйгөөр хэлэх нэг шалтгаан нь гэнэ.

Түүнд миний эрхтний таалагддаг нэг зүйл нь зөөлөн-хатуу чанар гэлээ. Би эхэндээ ойлгосонгүй. Тэр дахиад нэг залуугийн тухай ярилаа. Түүний эрхтэн хэтэрхий, дэндүү, үнэхээр хатуу байсныг тэр ганжтай зүйрлэв. “Түүнтэй секс хийх нь яг л харь гаригийнхны туршилтад орж байгаа юм шиг жигтэй, тухгүй” гээд ярвайв.

“Бусад нь чиний эрхтний тухай юу гэж байх юм, тэгээд?” гэж С хэрүүлийн шинж чанартай хэлэхэд нь тэр ч минийхийг гомдоох үг л хэлэх нь дээ гэж би бодов. Би түүнд чамайг хэлсний дараа хэлье гээд хариулт авахыг хүслээ. “За яахав”, гээд жуумалзсанаа “Чинийх дундажаас жижиг, гэхдээ тойрог нь намайг гонсойлгохооргүй байсан шүү” гэв. “Зөвхөн эрхтний чинь тухайд гэвэл ахиад уулзахад асуудалгүй, гэвч чи өөрөө бол хөгийн новш...” бла бла бла. Тэр угаасаа түргэн ууртай хүн, ингээд зогссон нь дээр.

М л яг үнэнийг хэлнэ дээ гэж бодоод түүнтэй холбогдов. Бид хамгийн сүүлд гурван жилийн өмнө уулзаж байсан ч, гэмгүй хэдэн жаргалтай шөнийг хамт өнгөрүүлсэн болохоор түүнд найдлага тавилаа. “Би амьдралынхаа турш гурван оронтой тоогоор тоологдох эрхтэн харж байсан...” гээд эхэлж байна (Чи ч тэгнэ л дээ). “Хэрэв жижгээс том хүртэл нь 100 оноогоор үнэлбэл... чинийх багцаагаар 33-т орох байх” гэв. Өчигдөр үсчний хүлээлгийн суудалд зэргэцэн суусан гурван эрийн хоёр нь минийхээс том, нэг нь надаас жижиг байсан байх нь. Тэгээд би түүнээс ийн асуув. Хэрэв минийх дундажаас доогуур, гэхдээ урам хугарахаар биш юм бол чиний үзсэн “маш жижигхэн” нь ямархуу байсан бэ? М надад найз бүсгүйнхээ нөхрийн тухай ярив. (Эмэгтэйчүүд хоорондоо эрхтний тухай тийм их ярилцдаг л юм байх даа?).

“Тэрний эрхтэн бол минимализмын сонгодог жишээ гэсэн. Түүний эрхтнийг хөхнө гэдэг яг л өөрийнхөө хэлийг хөхөж байгаа юм шиг санагддаг гэж найз бүсгүй маань хэлсэн гээч” гээд хөхөрч гарав. Тэгснээ “Ээ бурхан минь, би үлдсэн амьдралынхаа турш хуруугаараа л орлуулчихаж болмоор эрхтэнтэй эрийн дор хэвтэх юм гэж үү дээ” гэж бодоод салах тухай бодсон ч тэр хэтэвчнийх нь зузааныг санаад тэнэг бодлоо авч хаясан даа” гэв. Бурхан бүгдэд өгөөмөр ханддаг гэдэг ч тэгвэл худлаа юм шив гэж намайг хэлэхэд тэр “Үгүй дээ, тийм тохиолдолд бусад ажилдаа сайн байх хэрэгтэй. Түрийвч зузаанаас гадна гар, хэл хоёр нь гайхамшгийг мэдрүүлэхээр чадварлаг учраас л найз хүүхэн маань хиймэл эрхтэн авах гэж секс шоп зүглэх тухайгаа ч мартсан юм” гэж М хэллээ. Найз хүүхэн нь гэлтгүй түүнд ч бас ижил түүх тохиож байсан аж. Гурван оронтой тоогоор хэмжигдэх эрхтэн дотор юу эс багтах нь аргагүй ч биз. 

Тэр надаас порно үздэг хэвээр үү гэхэд нь тийм л гэв. Тэгсэн М миний нөүтбүүкийг өөррүүгээ эргүүлээд  www.pornhub.com гэж бичлээ. “Харав уу” гээд порно киноны жагсаалт биш хажуугийнх нь баннер руу заатал тэрэн дээр “Bigger is not always better” гэж бичсэн байлаа.

Эрхтний тухай яриа түүнд таатай байгаа бололтой, намайг асуулт асуух завдалгүй ярьж гарав аа. “Эрхтэн бол “Subway”-ийн сэндвич биш. Энэ бол хэрэгсэл. Бас энэ амьд зүйлтэй үрэлцдэг. Эмэгтэйчүүд бид нар хэдий өлссөн ч түргэн хоолны газар очоод та нар шиг том сэндвич биш, амттай сэндвичийг илүүд үздэг. Би нэг удаа 27 см урт эрхтэнтэй залуутай унтаж байсан. Хэрэг гаргаж хэмжсэн учраас би ийм сайн мэдэж байгаа юм. Гэтэл, гэтэл... тэр даанч залхуу. Новшийн боов нь ч ялгаагүй. Ёстой л шугамаар хэмжихээс өөрөөр ашиглагдахааргүй эд. Нэг үгээр хэлбэл үлбэгэр. Миний амьдралын хамгийн сайхан секс амтлуулсан залуугийнх бараг чинийхаас ч жижигхэн байсан (бараг гэнэ шүү). Гэвч түүнийгээ ажиллуулах чадвар, гараа ашиглалтыг нь ээ. “Life is Beautiful”-ийн Роберто Бенини л орон дотроо тийм байдаг байх”гэв. Нэгэнт ам нь халсан түүнээр 200 бэлгэ эрхтний тухай яриулахыг хүсээгүй учраас бушуу салахын түүс боллоо.

Энэ бүхний эцэст би санаадгүй тохиолдлоор “Man’s Health” сэтгүүлээс эрэгтэйчүүдийн эмч Стевен Ламмын ярилцлагыг олж уншив. Танд ч бас хэрэг болж магад гээд сонирхолтой хэсгийг нь оруулахаар шийдлээ.

“Эрхтэн бол чиний эрүүл мэндийн барометр. Хэрэв өглөө босоход эрхтэн чинь “асаалттай” байвал маш сайн. Энэ нь чи урьд шөнө маш сайн амарч чадсанаас гадна тестостероны хэмжээ хэвийн, бие чинь бүхэлдээ цоо эрүүл байгааг илтгэнэ. Тогтмол секс хийх ёстой гэдгийг бүгд мэддэг ч чухам юунд тустайг тэр бүр мэддэггүй. Эрхтэн рүү чинь шинэ цус сэлбэгдэнэ. Шинэ, хүчилтөрөгжсөн цус.Юу эрхтэнд чинь муу вэ гэвэл тамхи, таргалалт, стресс. Эрхтэнд чинь муу гэж сая бичсэн бүхэн эрхтэнд чинь үнэхээр муу гэсэн үг. Юу эрхтэнд чинь сайн бэ гэж үү? Бодоод үз. Хэрэв чи Ferrari-тай бол машиндаа хамгийн сайн чанарын шатахуун л хийхийг хүснэ биз дээ. Эрхтэн чинь чиний Феррари л гэсэн үг. Тиймээс эрүүл хүнс идэж бай. Кокоа, жимс, хүнсний ногоо, загас, В витамин. Хамгийн чухал ойлголт бол: Эрхтэнд чинь сайн гэж дээр бичсэн бүхэн эрхтэнд чинь үнэхээр сайн гэсэн үг”. 

Инээмтгий хүн

Сэтгэл санаа шар айрагны хөөс шиг сагаж байгаад гэнэт юу ч үгүй хоосрон унаж,  балгах тоолон хамт суугсадаас холдсоор, шилтэй хүрэн дундрах тусам бодол дарсаар би бид хоёр нэг л мэдэхэд эрүүлийн талбарт ирсэн байдаг. Биелээгүй хүсэл, учраагүй хүмүүс, тохиогоогүй үйл явдал, бүх алдаа, бүх муу талаа дундаа овоолоод шалтаг болгон өөрийгөө хэмлэж гарна. Хэрэв үүр хаяармагц хамт уугсад нэг нэгээр гэр бүлийн олсондоо татагдан одож, эргэн тойрон чиний л адил ганц бие нөхөд, зарим тохиолдолд чи ганцаараа үлдэх тэр хорлонтой мөчийг мэдэрсэн бол уу! Хүүхэдгүй, эхнэргүй, ажилдаа сэтгэл хангалуун биш, нөхдийнхөө дунд хүндэтгэлгүй, товчхондоо амьдралгүй нэгэн үлдэж хоцорсон нь тэр. Ингэж “өнчрөх” муухай шүү. Харихын өмнө халаасаа тэмтэрнэ. Гэвч үүнээс урд дотоодоо тэмтэрнэ. Надад юу байна вэ? Дотор минь дүүрэн, гэвч уй гуниг л.

Өдрийн ихэнхийг баяр хөөр дунд өнгөрөөдөг хүн, би. Хамт ажиллагсадтайгаа маазарна. Зүсэн зүйлээр хөхин баяссаар сая үдэш болно. Гэвч угтаа би чинь гэрэл гэгээ цацруулсан жаргалтай хүн биш шүү дээ. Инээдээр царайгаа хучдагийн хүчинд би өөрийгөө нууж чаддаг. Үнэндээ хамгийн сайн найз маань ч миний тухай хамгийн энгийн нууцыг мэддэггүй. Намайг гомдвол, уурлавал, гуниглавал тэд аргадаж чаддаггүй. Дуугаа хураачихвал хэрхэн бөөцийлөх аргаа олохгүй. Уг нь хэнд ч бусдын дэм, ядахнаа доторхоо юүлэх “сав” хэрэгтэйсэн. Хамгийн их асуудалтай хүн л хамгийн “юу ч болоогүй” царайг гаргаж чаддаг байхаа ер нь. Нуусаар, дотроо хураасаар гуниг, гутрал, бэрхшээл, асуудал нь дүүрчихээр тэндээ царцаад ер нь гарч өгдөггүй ч байж мэднэ.

 Чаддаг байсан бүхнээ чадахаа байсныгаа, залхуурч юмнаас хойш суух нь элбэгшсэнийг, итгэл хариуцлага алдах нь олширч, хүсэл мөрөөдлийнхөө зүгт яваа гэвч санасан шигээ хүч гаргахгүй байгаагаа ярьмаар. Өөрийгөө чамласаар, зэмлэсээр өдрийг бардаг болсноо, өөрөө үүнд дургүй боловч, яахаа мэдэхгүй байгаадаа тайлбар олохсон. Нэг тийм хатуу, үнэн дагуулсан мөртлөө цаанаа хайр бий нь мэдрэгдсэн, үг нь ширүүн ч, буулт нь зөөлөн, чангаар эхлээд зөөлөн үнсэж төгсдөг аавынх шиг зэмлэл хүртэхсэн. Тэгээд дотор үүрлэсэн энэ бүхнийг юүлж хаяад амгалан болохсон. 

Азаар шинэ өглөө ирж байна, бушуухан “инээх” минь!

Түүнд уншигдахын тулд тэд зуун жил ургана

Яг одоо та Норвегийн нийслэл Ослод саяхан баригдсан номын сангийн тавдугаар давхрын хоосон өрөөний цонхоор өнгийвөл нэг сая зулзган модод өөдөө тэмүүлэн ургаж буйг олж харна. Энэ өрөө, эдгээр модод зуун жилийн дараах учралаа хүлээж байгаа бөгөөд болзолт хугацаа ирвэл аль алиных нь урган буй, оршин буй үйл төгөлдөр болно, Кэти Патерсоны сүнс амарна. Өдгөө амьд мэнд буй Кэти Патерсон зуун жилийн дараа, модод ургаж гүйцээд номын хуудас болон хувирахад зул болсон байна, та бид ч ялгаагүй. Гэвч үг үлдэнэ. Үүнийг л тэр хүсчээ.

            Шотланд уран бүтээлч Кэти Патерсоны “Ирээдүйн номын сан” зуун жилийн төсөл гараанаас гараад тун удаагүй байна. Утга учрыг тайлбарлах аваас... Зуун жилийн дараа буюу 2114 онд дээрх моддоор цаас хийж, “Future library” антологи номыг хэвлэнэ. Дээрх он хүртэл жил бүр нэг бичээч сонгож, антологид багтах нэг ном бичүүлнэ. Тэдгээрийг модод ургаж гүйцэх хүртэл хэзээ ч хэвлэхгүй гэсэн болзолтойгоор Дэйшманске нийтийн номын сангийн шинэ барилгын тавдугаар давхарт хадгална. Төслийн багт найман хүн байгаа бөгөөд тэд одоо бичээч нар буюу “Future library” антологийг гүйцээлцэх хүмүүсийг сонгон шалгаруулж байгаа (анхны бичээчийн нэр ирэх есдүгээр сард ил болно). Бичээчид ямар нэг сэдэв, бичлэгийн хэв маяг тулгахгүй аж.

            Ирээдүйн ном болохын төлөө ургах нэг сая моддыг хөрсөндөө тэвэрсэн Норвегийн боомт хот Бёрвика томоохон дуурийн театр байдаг гэдгээс өөрөөр юугаараа ч алдартай биш. Магадгүй зуун жилийн дараа энэ төсөл амжилттай хэрэгжих үеэр нэр алдар нь түгэж мэдэх ч хэсэг уран бүтээлчид энэ хотыг хамгийн “хөгжилгүй” газар болгохоор чармайж буй (Кэти Патерсоныг оролцуулаад тэр шүү). Хөгжилгүй гэдэг нь энэ хотод шинэ цагийн дэвшилтэд техник технологи, үйлдвэрийн нүргээн, машины чимээ үл байна гэсэн үг. Хорвоогийн хамгийн “удаан”, өрнөлгүй, үйл явдалгүй энэ хотод хүмүүс бодох гэж, чимээ шуугианаас холдох гэж, төвлөрөх гэж ирдэг болгох санаатай. “Slow space” төслийн гол түлхүүр нь “Future Library” байх бөгөөд “Future farmers”-нийтийн хэрэглээний талхны томоохон зуух гудамжинд барих төсөл, Иван Моррисоноор удирдуулсан нийтийн “бодох өрөө” барилгын төсөл бас багтана.

“Энэ бол мартагдах болоод эргэн дурсагдахын учиртай төсөл” гэж  Кэти Патерсон “Future library”-г тодотгосон бөгөөд асар их тэвчээр гаргаж буйн учир нь техник технологи бүхнийг орлож, хүмүүс робот шиг сэтгэхүйтэй болж, цаасан хэвлэлийн мөхөл ирэх вий гэдгээс эмээснийх гэнэ. Хэрэв танд Ослод очих боломж гарах аваас Дэйшманске нийтийн номын сангаар заавал ороод гараарай. Нар тоссон цонхоор нь хожмын хүмүүст уншигдахын төлөө зуун жил ургах, таны байхгүй ирээдүйд үг болж үлдэх моддын барааг хараарай.

Хилгүй зүрхэн

             Нэг л мэдэхэд цаг хугацаа харвасан сум лугаа өнгөрч, нэг л мэдэхэд ураг төрөл алсран холдсон байх. Эрүү яс байтугай элгэн садан салдаг хорвоогийн жамтай эс хүссэн ч эвлрэхээс аргагүй боловч зүрхэндээ хилгүй, сэтгэлдээ тээггүй бол холбох зай яахин алсрах.

Дор таны үгээр нь учран золгох Б.Түмэн-Өлзий Өвөрмонголын Баарин барууны хошууны хүн. Их сургуульд монгол хэл, утга зохиолын мэргэжил эзэмшсэн тэрбээр “Өвөрмонголын сурган хүмүүжүүлэх сэтгүүл”-д хорь шахам жил сэтгүүлчээр ажиллаж, өөрийн нь хэлснээр колони орны хүний “сэтгэлийн гажиг”-ийн нөлөөгөөр зохиолчийн зөнгөө даран, эх оронч үзлийн нөлөө туссан нийтлэл нэлээдийг бичжээ. Энэ зуур “Царай”, “Голын дуун”, “Хүний нутагт”, “Хэнз бодол, хэнз үг” зэрэг ном бичсэн нь Өвөрмонголд ихээхэн алдаршсан аж. Намтарт нь Өвөрмонголын ардын намд нууцаар элсэн орсон түүх ч бий. Япон Монгол, Америкаар асуулт бэдрэн яваа нь ч бас багтана. Одоо Нью-Йоркт амьдарч буй тэрбээр Өмнөд Монголын хүний эрхийн мэдээллийн өртөөнд судлаачаар ажиллаж байгаа.

            Жамъян-Очирын Тэгшжаргал Нью Жерсид болдог Чингис хааны тахилгад та гурав дахь жилдээ оролцож байна гэсэн. Энэ ёслолд ирэхдээ та сэтгэлдээ чухам юу боддог вэ?

            Буянмэндийн Түмэн-Өлзий Америкт ирснээсээ хойш буюу гурван жил энэ ёслолд алгасалгүй оролцсон. Бид өөрийн гэсэн агуу өвөг дээдэстэй, түүнээ марталгүй шүтэж явах, үндэс угсаагаа гэсэн сэтгэлээ дотроо тээж явах гэдэг нэг ёсны хариуцлага гэж би боддог. Нөгөө талаас би өвөрмонгол, колоничлогдож байгаа орны иргэн учир өөрийн мэдэлгүй сэтгэлийн гажиг шиг тийм хүчтэй үндсэрхэг үзэл надад суужээ. Монголтой холбоотой бүхий л юмсад мэдрэмжтэй байж, юу ч байсан цагаа гаргаад оролцдог. Чингис хаан бол энгийн биш, өнөө цагийн ерөнхийлөгч гэх ойлголтоос дээхнүүр хүн. Монгол хүний бахархал, төлөөний нэр. Хаана ч явсан чамайг мэдэхгүй байж болох ч, Чингис хааны үр удам гэвэл танихгүйн зовлонгүй.

            Ж.Т. Би энэ жил анх удаа оролцсон учраас нарийн ширийнийг тийм ч сайн мэдэхгүй л дээ. Гэвч өнгөн талдаа Чингис хааны тахилгын ёслол мэт боловч далд бас нөлөө тусгал их байгааг анзаарлаа. Хүний нутагт аж төрж буй монголчууд нэгнээ олж, мэнд мэдэж, монгол соёл түгэн дэлгэрэх, мартагдахгүй байх утга агуулга бас байна. Үүнээс гадна бас өөр зүйлсийг та анзаарч, ойлгосон нь лав?

            Б.Т. Хамгийн гол нь Чингисийн үр удам өөрөө өөрийгөө хүлээн зөвшөөрөх. Энэ л юм. Жишээ нь, би Америкт ирэхээс өмнө хазара нарын тухай номноос л уншсан болохоос биш, биечлэн уулзаж, үзэл бодлоо хуваалцаж, үгсийн санд нь монгол үг хэчнээн байдаг, Монголын өндөрлөгт байдаггүй ч мал малладаг, сүү цагаан идээ боловсруулдгийг нь таньж байсангүй. Харин энд уулзаад мэдлээ. Өвөрмонголтой уулзаагүй Монгол улсын хүн биднийг хятад ч юм уу, янз бүрээр боддог. Гэвч Чингисийн тахилгад газар газрын монголчууд учран золгоод, арга хэмжээний явцад өөр өөрийгөө хараад, бид адилхан монгол юм байна, яах аргагүй энэ цагаан сахалтай хүний үр удам юм гэдгээ хүлээн зөвшөөрөх нь чухал утга агуулга нь байх. Хүмүүс ирэхдээ ингэж бодоогүй байж болно. Гэвч үр дүн нь ийм байдаг. Энэ бол бүхэл бүтэн нэг улсын соёл сэтгэлгээний бүрэн цогц үйл явдал.

            Ж.Т. Сүүлийн үед даяарчлалын тухай, дэлхийн иргэн байх тухай яриа хөөрөө гарах нь их болж. Энэ ялангуяа залуу хүмүүсийн сэтгэл санааг их татдаг бололтой. Дэлхийн иргэн гэх бантангийн нэг хэсэг байхаас илүү хувь монгол хүн байна гэдэг таны хувьд хэр эрхэм зүйл вэ? 

            Б.Т. Даяарчлал, дэлхийчлэл гээд байгаа нь том гүрнүүдийн жижиг орныг залгих, өөртөө нийлүүлэх, үндэснийх нь соёлыг хувьдаа уусгаж, итгэлийг нь бууруулах явуулга. Нөгөө талаар энэ нь хөгжил буурай орны хүмүүст таатай ч юм шиг сонстдог байх. Өөрийгөө үгүйсгэж, гадаад руу гарчихмаар ч юм шиг санагдуулах энэ арга нь үндсэндээ бол мэхлэл юм. Цөөн улсын соёл үлдээд, бусад соёл арчигдана гэсэн үг. Хэл соёлоос авахуулаад бүх зүйл үүнд багтаж байна. Ийм оролдлого урьд ч гарч байсан. Жишээ нь, А.Гитлер Европыг дайнаар нийлүүлэх гээд чадаагүй. Тэгтэл Европын холбоо гэж бий болоод, зугуухан, маш амархан нийлүүлчихлээ. Хэлбэр нь л өөр болохоос биш утга нь нэг юм.

Би ч залуу ч байсан. Залуу хүн бусдыг шүтдэг, өөрөөс нь хөгжилтэй гэж бодсон улс орныг шүтдэг нь жам. Харин тавь хүрээд Монгол гэж юу вэ гэж бодоход оюун ухаан, эдийн засаг, бидэнд заяасан газар орон, цаг агаар гээд энэ дэлхийн 200 орчим улсаас дутах юм алга байна. Тийм учраас бид монголоороо бахархах хэрэгтэй. Гэвч сэтгэлийн хөөрлөөр биш. Надад монгол хүн болсны хувьд бахдах зүйл ихээс биш, харамсах юм даанч үгүй. Орчин үеэс багахан хоцорсон, эдийн засгийн хувьд таагүй байгаа боловч өнөө цагийн таатай амьдрал гээд дэлхийн нийтийн нэрлээд байгаа чинь их олон үнэ цэнэтэй зүйлээ алдсны хувьд сольж авчирсан зүйл шүү дээ.

            Ж.Т. Та Японд дөрвөн жил, Монголд зургаан жил, амьдарсан. Одоо бид Америкт уулзаж байна. Өөр газар аж төрөхөөр амьдралын хэвшлээс эхлээд бодол сэтгэлгээ хүртэл хүссэн хүсээгүй өөрчлөгддөг. Танд тийм зүйл ажиглагдах юм уу?

            Б.Т. Би Японд байхдаа ч, Америкт ирэхдээ ч энэ газруудыг эцсийн цэгээ гэж бодож байгаагүй. Аль нэг өдөр, нас өндөр болохоор Монгол газартаа очиж амьдарна гэсэн бодол бий. Тийм учраас нутаг солигдоод, сэтгэлээр унах асуудал байдаггүй. Мэдээж хүн өссөн соёлоосоо өөр соёлтой нүүр тулна гэдэг үнэхээр хэцүү. Мэндлэх хүндлэх ёсноос эхлээд цаг агаар, хоол унд зэрэг нь тэс өмнөө. Энэ их хэцүү бөгөөд дахин төрж байгаагаас ялгаагүй ч юм шиг. Жишээ нь, зун болохоор эндхийн чийг хэцүү байдаг. Би чинь Монголд хуурай газар салхинд үлээгдэж өссөн хүн болохоор тэсэхгүй. Өөр соёлд амьдарна гэдэг аз жаргалтай биш, энэ бол нэг талын зовлон. Гэвч би өөрөө үүнийг эрж, дуртайдаа амсаж байгаа учраас сэтгэлээ тэнцүүлж, дасахаас өөр аргагүй.

            Ж.Т. Урьд таны Америкийн талаарх төсөөлөл ямар байсан бэ. Энд ирээд ялгаа заагийг нь бүр сайн харж байгаа биз. 

            Б.Т. Барууны ертөнц бол хүн төрөлхтний хамгийн дэвшилттэй ертөнц гэж ярьдаг. Чухам тэр дэвшил гээд байгаа нь юу вэ, биднийхээс юугаараа өөр бөгөөд илүү гэцгээдэг юм гэдгийг мэдэх гэж ирсэн. Өнөөдөр ч энэ тухай эргэцүүлсэн хэвээр.

- Тэр нь жишээ нь юу байв?

-Дэвшилт орны хүмүүсийн харьцангуй буурай орны хүн ардаас ялгагдах тал бол амьдралын тансаг, технологийн зөрүү биш харин хүн эрх тэгш байх болоод хүний бүтээлч чадвараа бадруулах боломжид байна. Үүнийг л би ажигласан.

            Ж.Т. Та түрүүнд колони орны хүмүүст өөрийн мэдэлгүй “үндсэрхэг үзлийн гажиг” суудаг гэж хэлсэн. Нийтлэлч, зохиолч хүний хувьд энэ хамгийн түрүүнд бүтээлд чинь тусгалаа олдог байх, тийм үү?

            Б.Т. Үндэснийхээ талаар хүмүүс барагтай бол бичдэггүй үед би хуй салхи шиг боссон хүчтэй нийтлэлүүдийг анх бичсэн. Нийтлэл чинь зохиолоос илүү бусдад шууд хүрдэг эд. Тэгэхдээ би өвөрмонголчуудын өөрийн дутагдлыг илүүтэй шүүмжилдэг байсан. Үндэсний доройтол гэдэг нэг үзүүрээс болдоггүй. Хятад зөвхөн хүчирхэг байгаад нь асуудлын цөм бишийн тухай долоон жил бичсэн. Ингэхдээ бусдыг хараахаас илүү дутагдлаа олж харж, шүүмжилбэл өөрийгөө дээшлүүлнэ гэж бодсон. Нөгөө талаар Хятадын колоничлолын бодлогын ов мэхийг илрүүлэн бичсэн. Тэд колони орны иргэдийг ирээдүйгүй мэт бодуулж сэтгэлээр нь унагаад, өөртөө итгэх итгэлийг үгүй хийхийг зорьдог шүү дээ.

            Ж.Т. Таныг багад ч, мөн одоо ч ийм кампанит ажил явж л байгааг мэднэ. Харин юу таныг энэ бүхэнд уусаж авталгүй, монголоо гэх үзэл тань хүчирхэг хэвээр үлдэхэд нөлөөлсөн юм бэ?

Б.Т. Би удам угсаатай айлын хүүхэд, Бааран хошууны тайжийн хүү. Миний аав Хятадад олон жил хэлмэгдсэн. Тиймээс миний багад манай гэрт өрнөдөг яриа бүхний гол сэдэв нь монголчуудын хувь заяа, бидэнд тулгарч буй бэрхшээл, хятадууд хэчнээн хүнийг хэлмэгдүүлсэн зэрэг байв. Энэ их нөлөөлсөн. Дараа нь дунд сургуульд байхад завшаанаар манай багш нар их үндсэрхэг хүмүүс таарсан. Тийм мундаг багш олон байсны хүчинд өнөөдөр над шиг хүмүүс байгаа юм. Угтаа тэд биднийг бодвол тэрхүү хэлмэгдүүлэлтийг биеэр туулж, тархи угаалтанд ид орсон хүмүүс байтал өөрсдөөрөө үлдэж чадсан байна. Миний багын монгол хэлний хичээл барагтай л үндсэрхэг үзлийн хичээл байлаа. Өөрийн маань чармайлт ч бас байсан.

            Ж.Т. Зохиолч болъё гэсэн зөн танд хэзээ ирэв. Багаасаа л бичдэг байв уу?

            Б.Т. Багаас л миний мөрөөдөл байв. Хүүхэд байхдаа их уншсан, өөрөө ч сайн бичдэг байлаа. Багш нар маань дэмжиж, урамшуулна. VII ангид байхдаа найруулал бичсэн нь аймгийн сонинд нийтлэгдэж сургуульдаа домог шиг л ярианы эзэн болж байлаа. Аймгийн төв манайхаас 300 гаруй км-ийн зайтай шүү дээ. Тэгсэн удалгүй дөрвөн юанийн цалин ирсэн нь тухайн үедээ (1974 он) мундаг мөнгө байлаа. Багш нар миний бичсэнийг дээд ангийн ах эгч нарт уншуулж байсан. Ер нь зохиолч болох авъяас, зөн бага ч гэсэн байсан гэж боддог.

            Ж.Т. Уран зохиол өөрөө үүргээс ангид, зохиолчид ямар ч “ёстой”-г тулгаж болдоггүй. Гэвч зарим зохиол тэмцлийн маш том хэлбэр, өдөөгч болсон жишээ бишгүй. Хэн нэгэн улстөрчөөс илүү аажмаар нийгмийн оюун санаад нөлөө тусгал үзүүлсэн нь ч олон. Тиймээс зохиолчийн шууд биш ч дам утгаар нийгмийн өмнө хүлээх үүрэг таныхаар юу вэ?

            Б.Т. Зохиолч мэдээж өөрийн ертөнцийг харах үзэлтэй болж төлөвшсөн байгаа. Тиймээс яалт ч үгүй сод бүтээлд нь түүний үзэл бодол мэдэгдэхгүйгээр тусаж таарна. Жишээ нь, би өвөрмонгол хүний хувьд хятадууд биднийг яаж дарлаж, эдийн засгаар дарамталж байгаа тухай зохиол бичье гээд бодвол амжилтад хүрэхгүй. Харин энэ үзэл дотор чинь нэвчсэн байдаг учраас өөрийн мэдэлгүй цаанаас гаргаж байгааг л хүмүүс үүрэг болгож хардаг юм уу даа.

            Ж.Т. Зохиолч болох хүслийг тань хамгийн их өдөөсөн зохиолч, зохиол гэвэл юуг нэрлэх вэ?

            Б.Т. Яг бичихэд, бийр барихад хүргэсэн тийм зохиол, зохиолч үгүй. Энэ бол нийгмийн асуудал. Харин шүтдэг зохиолч бол бий. Хаашаа ч явсан Д.Нацагдоржийн зохиолуудыг би нүүдэл болгондоо авч явдаг. Түүний монгол хэл бол өнөөдрийхөөс өөр. Барууныхан сонгодог зохиол гэдэг шиг Д.Нацагдорж бол Монголын сонгодог. “Миний хэнз хурга”-д гоё чамин үг нэг ч байхгүй хэрнээ тэрл жинхэнэ монгол хэл байдаг. Тэрнээс биш өнөө цагийн, англи хэл шиг тонгоруулж, будилуулсан зохиолуудаас би аль болох зай барьдаг. Япон зохиолуудад бас дуртай. Мэдээж дэлхийн сонгодог бүтээлүүдийг шүтэн уншихаас өөр аргагүй. Тэр дундаа орос зохиолчдыг би шүтдэг.

            Ж.Т. Зохиол бичдэг хүнээс гадна жирийн уншигчдад өөрийн гэсэн сайн, муугийн үнэлэмж тогтсон байдаг. Таны хувьд ямар зохиолд сайн гэх үнэлэлтэд багтах вэ?

            -Энэ бол янз янз. Зарим зохиол мэргэжлийн ажилласнаараа хүнийг бишрүүлдэг. Энийг ямар гайхалтай зохион байгуулаа вэ гэхчлэн, зохиолын бүтэц талаасаа. Монгол зохиол бол хэлээрээ татдаг. С.Эрдэнийн зохиол хүний яруу тансаг хэлээрээ хүний татна. Тэр бол монгол хэлний оргилд нь тултал бичсэн хүн. “Уянгын тойрог”-ийг би гурван удаа уншсан. Хүн дуртай номоо давтан унших дуртай л байдаг шүү дээ.

            Ж.Т. Та өөрийнхөө зохиол бүтээл, нийтлэлийг шударга үнэлж чаддаг уу. Өөртөө ер нь хэр шүүмжлэлтэй ханддаг вэ?

            -Би өөрийн бүтээлийг түүхийгээр хэзээ ч гаргадггүй. Болоогүй санагдвал хэдэн жилээр ч орхичихно. Хуучны адил сонинд өгдөггүй, блогтоо бичдэг ч түүхий юм хэзээ ч нийтлэдэггүй. Миний өөрийн мэдлэгийн хувьд хамгийн оргилд нь хүрсэн гэснээ л бусадтай хуваалцдаг учраас муу байна гэж боддог юм байхгүй.

            Ж.Т. Нийтлэлч, зохиолч хүн цаг үеэсээ түрүүлж сэтгэхээс аргагүй. Тэгвэл үүнээс ч илүүгээр, бичсэний дараа ч цаг үе нь болоогүй гээд хав дараад үлдсэн зохиол танд байдаг уу?  

            -Өвөрмонголд байхад тийм зүйл их байсаан. Одоо харин энэ чөлөөт ертөнцөд тиймийн зовлонгүй. Нийтлэлч хүн бусдаас урьдаж сэтгэхээс гадна хүнээс өөрөөр сэтгэх ёстой юм шиг. Хүнд содон санагдахаар. Яг үнэнийг хэлэхэд нийтлэлч, зохиолч хувь хүний онцлог, бичлэгийн өөрийн гэсэн аргаараа хүнийг татдаг. Урьд хүн тэр тухай нь бичсэн байхыг үгүйсгэхгүй ч өөрийн онцлогоор бичсэн учраас содон тусдаг шүү дээ. Дуучин ч ялгаагүй. Норовбанзад гуайн дууг урьд олон хүн дуулж л байсан ч, түүнийхээр л хүмүүс одоо эргээд дурсдаг.

             Ж.Т. Бүхий л зохиолч уншигчид зориулж бичдэг. Таны хувьд уншигчаас авсан хамгийн сайхан урмын үг юу байсан ба. Үүн дээр нэмэхэд уншигчдийн хэлсэн сэтгэгдэл дараа дараачийн бүтээлд тань нөлөөлөх нь хэр их вэ?

            Б.Т. Уншигч өөрөө адилгүй байдаг. Таны зохиолуудад автаад, дайны цагийн байлдан дагуулагч, хувьсгалын тэргүүн шиг бодох нь ч бий. Өвөрмонголд намайг хүмүүс тэгж үздэг байсан. Гудамжинд таарахаар залуус хоорондоо нударч яриад л, миний зохиолын нэрээр нэрлэгдсэн гуанз ч бий болж байлаа. Ийм үед энэ бүхэнд согтуураад өөрийгөө хэн билээ гэдгээ мартаж эхлэх үе байдаг. Их бага хэмжээгээр урам авч байсан ч дараагийн бүтээлд нөлөө үзүүлсэн гэж би бодохгүй байна. Тэр үедээ л дууссан. Монголын уншигчид “Зууны мэдээ” сонины сонинд гарсан өгүүллийн сэтгэгдэлд “Өвөрмонголын Баабар” гэхэд, манайхан намайг “Одоо үеийн Инжинаш” хэмээж байсан ч би тийм хэмжээнд угаас хүрээгүй учраас нэг их баяр болж санагдаагүй. Болжморыг бүргэдтэй зүйрлэснээс ялгаа юун.

            Ж.Т. Өөрийн дотоодоо шүүмжилсэн нийтлэлүүдийн тань гол цэг нь, төв санаа нь юу байсан юм бэ?

            Б.Т. Бидний ахуй амьдрал доошилсон, газар нутгаа алдаад, уламжлалт аж ахуй эрхлэх нь багасаж, монгол үг хэлж чадах хүмүүс цөөрөөд байсан үед зохиолч, дуучин, зураач нар бүхнийг их гоё болгож харагдуулахаар бүтээл туурвиж байсан. Монгол гэрийг хараа ч үгүй хүн гэр гэж шүлгэлэх жишээний. Үүнийг би шоолж, “Хоёр сая худалч” гэсэн нийтлэл бичсэн. Бид үндсээрээ худалч болжээ, юу болчихоод байхад та нар юу гэж бичээд байна вэ гэж асуудал хөндсөн. Мал сүрэг нь барагдахгүй их болж, бараг дэлхийн бөмбөрцөг даахаа байсан шиг худал бичихээр манай жинхэнэ амьдралыг хэн бичих вэ гэж. Энэ бол их хүнд сэдэв байсан. Хүмүүс янз янзаар хүлээж авч байсан. “Сүүдэр сэтгэгчтэй хүмүүс” нийтлэлдээ бидний түүхийг хятадууд бичих болж, бид өөрийнхөөрөө сэтгэхээ байсныг шүүмжилсэн. Хэлэхэд жижиг сэдэв шиг хэрнээ энэ чухал юм шүү.

            Ж.Т. Би хятадад дуртай монгол хүнийг нэг ч харж байгаагүй. “Хятад 2020 онд АНУ-г эдийн засгаараа гүйцнэ” гэх зэргийн мэдээг хараад нэг ч удаа баярлаж байсангүй. Харин танд Хятадын тухай элдэв мэдээлэл ямар өнцгөөр буудаг бол?

 Б.Т. Хятад улс бол хүнээр хэлбэл нэг хорт хавдартай өвчтөн сайн наймаа хийж байгаа хэрэг. Ийм л учир байна. Өөр юу ч биш. Эд хэдий баяжсан ч хорт хавдартай учраас удалгүй дэлбэрнэ, удахгүй үхнэ, нурна. Тэр нь өөрөөөс нь ирж байна. Тэд хамгийн хямд хөдөлмөөөр гадаадын бүх барааг Хятадад үйлдвэрлэж байна. Энэ хэрээр өөрийнхөө бүх нутгийг бохирдуулж байгаа нь зөвхөн агаар биш, уснаас эхлээд л бүх зүйлс. Тэндээс сонин хачин ураг төрж байна, хүмүүс хорт хавдар тусж байна. Тарианы газартаа барилга барих болсон. Баян ядуугийн зөрүү хэлэх юм байхгүй. Мөнгөтэй нь түүнийгээ Америк руу зөөж байна. Эцсийн эцэст тэнд хоосон байшин, хордсон газар нутгаар өөр юу ч үлдэхгүй. Ийм учраас хятад бол нурна. Хэдий түргэн хөгжинө, тэр хэрээр түргэн нурна. Хятадыг гайхах бишрэх, хожим Монголыг залгина гэж айх хэрэггүй.

            Ж.Т. Зохиолч хүний хамгийн чухал эрдмийн нэг нь ургуулан бодох. Хэрэв хоёулаа яг одоо ар, өвөр Монгол нэгджээ хэмээн ургуулан бодвол сайн, муу ямар үр дүн гарах бол гэж та бодож байна вэ?

            Б.Т. Мэдээж сайн нь илүү.  Монгол маань улс маягтай болно. Улс маягтай болно гэдэг нь хүн ам ядаж 10 сая болж, дотоодын зах зээлтэй, бүтээлч ард түмэнтэй, цэрэг гэхэд цэрэгт явчмаар хөвгүүдтэй болохыг хэлж байна. Улсыг гурван талаас нь, хүн ам, нутаг дэвсгэр, эдийн засаг гэж хардаг шүү дээ. Манай монголчууд хүн нэмбэл аяган дахь хоолыг нь булаана гэж харж байна. Гэтэл хүн нэмбэл хүнс нэмнэ гэдэггүй билүү. Тэндээс хөдөлмөр, зах зээл, хэрэглэгч орж ирнэ гэж орчин үеийнхээр ойлгох хэрэгтэй байх. Сөрөг тал гэхээр би санахгүй юм байна. Нэгдсэн жолоогоор үүнийг залах хэцүү байх. Үнэхээр өөр өөр улс оронд харьяалагдаж амьдарсан нь худал биш. Хазарачууд исламын шашинтай байна. Буриад тува халимаг бол, өвөрмогнолчууд хятад соёлын нөлөөг адил бус хэмжээгээр хүртсэн. Над шиг Монгол улсын иргэн биш хүн сэтгэхэд ийм байна. Монгол улсын талаас авч хэлбэл өөр байна байх аа.

            Ж.Т. Эцэг хүний хувьд хүүхдэдээ захьж хэлдэг хамгийн чухал зүйл юу вэ?

            Б.Т. Би ганцхан охинтой. Охиноо багад нь нэг их юм ярьдаггүй байсан ч, одоо нас биед хүрч, том хүн болсон учраас нийгмийн асуудал ярина. Монголоороо байх, Хятад хүнтэй ураг барихгүй байх, монгол хүнтэйгээ суух. Энэ бол миний зүгээс охиндоо тавьж буй хамгийн том, зөрчиж болохгүй хууль. Тэрнээс биш заавал мундаг хүн болж, бусдыг байлдан дагуулаасай гэж хүсэхгүй. Энгийн л нэг хүн, гэхдээ монгол гэдгээ мартаагүй хүн байгаасай л гэж хүсдэг. Би энд болж буй өвөрмонголчуудын эрхийн төлөөх жагсаалд охиноо дагуулан очдог. Тэгэх бүрдээ “Чи зүгээр нэг оролцъё, биеэ харуулъя гэж очиж болохгүй” гэж захьдаг. Урьд орой нь Өвөрмонголд сүүлийн хагас жилд юу болов гэдгийг нэгд нэггүй ярьдаг. Тэгж байж уриа хашхираад орилоход тэр нь дотроос чинь гарна. Тиймгүй бол очоогүйгээс ялгаагүй. Охиноо би Улаанбаатарт очиж амьдар гэж шаардахгүй, энэ бол боломжоос давсан асуудал. Ядаж Америкт чи монгол хүн шиг бай л гэж хэлдэг.  

-Америкийг зорих шийдвэрийг та хэр удаан бодож гаргасан бэ. Танд өөр сонголтууд тухайн үед байсан уу?

-Монголд байсан зургаан жилийн сүүлийн дөрвөн жилд нь намайг хүлээн авах гурав дахь орныг хүлээсэн. Бүх талаар нь дэмжиж, зочин зохиолчоор урьсан Норвегийг сонгож болох байсан ч өвөрмонголын төлөө дуу хоолойгоо хүчтэй хүргэж болохоор нь Америкийн сонгосон. Одоо энэ сонголтдоо харамсдаггүй.

-Монголд та зургаан жил амьдрахдаа юу юу хийж байв. Одоо та Монголын юуг нь үгүйлж, санаж, дурсдаг вэ?

-Бараг л ном уншсаар барсан даа. Ялангуяа Монголын хоёр дахь дайнаас 1990 он хүртэлх түүхийг нэлээд судалсан. Алтанбулагаас Чингис хааны төрсөн нутаг хүртэл гээд үзэх гэсэн дурсгалт газруудаар явсан. Цөөн хэдэн нийтлэл бичиж, крилл үсэг сурсан. Энэ л байна даа.

            Ж.Т. Монголчуудын  зүгээс танд ямархуу хандлага мэдрэгдэж байсан бэ?

            Б.Т. Намайг ойлгодог, энэ бол Монголоо гэсэн сэтгэлтэй хүн шүү гэдгийг мэддэг хүн цөөнгүй байсан ч хятад гэж хандах нь их байсан. Ер нь бол хэцүү, Монголд би таатай сайхан байсан гэж худлаа хэлэхэд хэцүү. Өрөөгөө хаагаад, цаанаас согтуу хүн хаалга нүдэхгүй бол ойлгохгүйн зовлонгүй монгол телевизээ үзээд, нийгэмд юу болж байгааг алгасахгүй олж мэдээд суух сайхан л байдаг. Гадуур явахдаа болж өгвөл өвөрмонгол гэдгээ мэдүүлэхгүйгээр л чармайна. Хөдөлж барих, хэлэх үгээ цэгнэнэ. Энэ бол их дарамт. Нэг ёсондоо жүжиглэж байна гэсэн үг шүү дээ. Америкт ирсэн өдрөөс эхлээд харин тийм санаашралгүй, харууд буудагдчихгүй л бол тайван амьдарч болоод байна.

            Ж.Т. Бүх насаараа Монголд амьрах юмсан гэсэн бодол тань зарим талаар жаахан ганхсан уу?            

            Б.Т. Үе үе тийм юм санана. Хөдөө очоод мал маллаад суучихвал илүү амарч юм уу гэж бодож байлаа. Чухамхүү саальтай энгэрээс унаж, хурга тугал хариулж өссөн дөө. Миний чаддаг нь монгол бичгээр нийтлэл бичихээс гадна хоёр дахь ажил мал хариулах. Би Энэ хоёрын нэгийг сонгохоос аргагүй. Би ямар бизнес хийж чадахгүй шүү дээ. Монголд үлдээд амьдаръя гэж үе үе бодож байсан ч гэр бүлийн талын асуудал байсан учраас чадаагүй.

            Ж.Т. Та ярилцлагын эхэнд Америкийг сүүлчийн цэгээ гэж бодож ирээгүй гэж хэлсэн шүү дээ. Монголд амьдрах талаар ахиад бодох болов уу, та?   

            Б.Т Яг одоо зуун хувь баталж хэлэхэд хэцүү. Юу гээч, үнэхээр сонгож болох Монгол Улс байвал би явлаа. Гэхдээ намайг гадуурхдаг, намайг хужаа гэж хардаг тийм Монгол Улс руу биш. Намайг зүгээр л монгол хүн гэдгээр хүлээж авдаг, гадуурхдаггүй, эрх тэгш Монгол улсад очихыг би хүсэж байна.